Në këtë veprimtari u bë një apel qeverisë dhe politikës shqiptare, duke çuar në vend edhe dëshirën e bashkëluftëtarëve të tij të idealit,të kthehen në Kryeqytetin shqiptarë eshtrat e Mid’hat Frashërit….
QUEENS NEË YORK : Mbas Luftës së Dytë Botërore në vitin 1945, me ardhjen në pushtet të partizanëve në Shqipëri – ishin komunistët që morën pushtetin me grykën e pushkës. Ndërsa, pinjolli i frashërllinjëve Mit’hat Frashëri mbasi i shpëtoi komunistëve, duke ikur në Italinë e Jugut, u vendos atje duke u lidhur dhe punuar atje me figura të tjera kombëtare, patriot dhe nacionalitë të vërtet.
Vitet e para të luftës së ftohtë e gjetën Mid’hat Frashëri në Perëndim duke u përpjekur së bashku me një koalicion të forcave anti-komuniste nacionalistëve të flakët të arratisur në Britani dhe Shtetet e Bashkuara.
Kurse, në gusht 1949, ai u zgjodh si kreu i një organizate anti komuniste në Perendim” Komiteti Shqipëria e Lirë” organizat e para dhe e vetmja e njohur dhe e ndihmuar në atë kohë nga Departamenti Amerikan i Shtetit dhe Foreign & Commonëealth Office – i qeverisë Britanike.
Dhe, 65 vjetë më parë ai vdiq nga një atak në zemër në Hotel Lexington i cili gjendej në Lexington Avenue në Nju Jork, dhe, u varros në Varrezat Ferncliff në Nju Jork, aty ku prehën në jetën e amnueshme, sot edhe disa figura të tjera të nacionalizmit shqiptarë.
Në përkujtimi i 65 vjetorit të kujtimit të kolosi të nacionalizmit shqiptarë në Perendim këtë fundjavë ditën e Premte, më 3 tetor 2014, Dega e Vatrës në Queens me kryetar dr. Skënder Murtezani, dhe inisiativën e tij – organizojë në Qendrën “Immaculate Conception” në Little Neck – Queens NY, një veprimtari përkujtimore, kushtuar figurës së ndritur Kombëtare, Apostullit të Shqiptarizmës, politikanit, diplomatit, shkrimtarit, ish Kryetarit të Komitetit Shqipëria e Lirë, Mithat Bej Frashëri.
Veprimtaria e vatranëve nuk kishte thjeshtë karakter përkujtimor, por edhe historik e shkencor. Për këtë qëllim ishin të ftuara figura të njohura të diasporës shqiptare, që të shpalosin përmasat e kësaj figure kombëtare, si shkrimatri i njohur Nuam Prifti, ish sekretari i Vatrës, muzikologu, folkloristi dhe poeti Kaim Murtishi,autor i disa librave, editori i Diellit Dalip Greca, dhe vet inisiatori e kësaj veprimtarie Dr. Skënder Myrtazani, sekretaria e Vatrës Nazo Veliu, juriste, dhe rock-star Strugan Haxhi Dauti kryetar i Këshillit Shqiptaro Amerikan.
.
Në këtë përkujtimore krahas hulumtimeve më të fundit për veprimtarinë në SHBA, dokumentacionit rreth vdekjes me mistere, u folë edhe në këndvështrimin rreth figurës Mithat Frashërit dhe VATRËS. Mbasi siç dihet, kontaktet e Mithat Frashërit me Vatrën janë të hershme, por veprimtaria e tij më e ngushtë me Vatrën ishte HUAJA KOMBËTARE e viteve 1920- 1921, ku Mithat Frashëri ishte i dërguari i Qeverisë Shqiptare për të bashkëpunuar me Vatrën. Ai shëtiti së bashku me vatranët nëpër kolonitë e Amerikës dhe u arrit suksesi i madh, ku vatranët realizuan Huanë me më shumë se 197 mijë dollarë.
Krahas kumtesave në këtë veprimtari u shfaq edhe video e ilustruar me fotografi, dhe dokumenta arshivore, si dhe u dëgjua zëri i Mithat Frashërit gjatë intervistës për BBC, ndërsa ishin ekspozuar dokumente, përfshi edhe ato që kanë bëjnë me rrethanat e vdekjes së tij dhe Harta e Shqipërisë Etnike.
Myrtezani : “Për të dytin vit më rradhë mblidhemi së bashku për të përkujtuar këtë figurë të madhe të kombit shqiptarë, “Shërbëtorin e Kombit” Mitahat Frashërin, këtu në Nju Jork – SHBA”.
Më pas ai tha se duke lexuar shumë rreth jetës dhe veprimtarisë së Mit’hat Frashërit, e rilindasve tanë dhe shumë figurave të tjera kombëtare, e ndoqa “hap-pas hapi” çdo lëvizje të tij – të cilat më ngacmonin dhe më nxisnin të bëja diçka rreth jetës së tij – këtij kolosi të madh të kombit shqiptarë.
“Aktiviteti i tij, dhe dashuria e madhe egzistonte në çdo cep të atdheut të tij, Dhe ajo që më integrojë më shumë ka qenë dashuria “ekstreme” për mbarë kombin shqiptarë, tek ai, duke analizuar piksologjinë e tij e cila dëshmon se ai ka kaluar një traum të madhe në kohën kur krimet greke ishin të jashtëzakonëshme” u shpreh doktor Myrtezani.
Në këndëvështrimin e tij – Mit’hat Frashëri, ka qenë dëshmitari i kohës “dhe, këto trauma nuk e kanë lënë të lirë, që ai të marrë një rrugë shumë ekstreme të djathtë, që unë nuk jamë në gjendje ta klasifikojë të till – por ashtu e gjykojë ” u shprehë Myrtezani.
Ndërsa vazhdojë duke thënë se :”Në vitet e 20-ta, më tërhoqi Vatra dhe lidhjet e tij më të – mbasi edhe vetë jam kryetar i degës së Vatrës në Queens – Nju Jork, gjeta një bilet të tij e cila “rezulton se ai udhëtoi nga Saumpthton – Britani e Madhe, për në Neë York, ku takohet dhe e pret vëllau i Faik Konicës – Mehmet Konica, edhe këta figura të ndritura të lëvizjes sonë kombëtare në mërgim, dhe , bashkë me Mehmetin shëtitet shtet më shtet të SHBA, për të gjetur shqiptarët dhe takuar me ta – për të mbledhur para për qeverinë e atëherëshme e cila ishte në krizë – dhe fatmirësisht ai me Mehmetin mbledhin një shumë e cila është e madhe edhe për ditët e sotme – mbasi ata mblodhën më shumë se 160 mijë dollar amerikan të cilat i dhurohet qysh atëhere shtetit shqiptarë”.
Në kumtesën e tij a ceku faktin se pas këtij akti të madh me vlerë kombëtare – ishte po Vatra që e caktojë përfaqësuesin e tij në zyrën në Zvicër – Ku ai ka kryer sipas shkrimeve punë të mëdha, Aty me punën e madhe pinjollli i Frashërllinjëve – Mit’hati, duket se e humbi pak besimin në vendet Europiane, sepse ata do t’a çmonin vendin tonë në të drejtat tona atëhere, në vendosjen e kufinjëve, duke iu referuar 1913 – Ai nuk besonte kurr se Europa do t’a ndihmonte Shqipërinë t’i bashkonte përsëri trojet e saja Etnike.
“Në këtë këndëshikim dokumentat zbulojnë se Mit’hat Frashëri, shprehet Myrtezani, i drejtojë sytë nga Amerika, duke vendosur lidhje me Presidentin Uillson dhe administratën e tij në atë kohë. Pra, e nisur qysh në vitin 1913 deri në vitin 1918, si një mendimtar i madh korrespondenca e tij me Presidentin Uillson dhe administratën e tij në atë kohë e shpëton Shqipërinë, nga lakmitë grabitqare të fiqinjëve për ta ndarë në tre pjesë. Më pastaj sensi i tij politik ka qenë shumë i zhdërvjellt në të gjitha këndëshikimet, prej kur ai trajtojë çështjen e Çamërisë si diplomat në Selanik.
“Pra do të thoja si konkluzion ka momente aq të bukura në jetën e tij sa do të duheshin disa tubime të tilla përkujtimore, apo sesione për të studiuar jetën dhe veprën e shkëlqyer që ka lënë pasë kjo figurë e madhe kombëtare e cila e atemua për 50 nën sundim komunist ashtu si dhe shumë figura të tjera të asaj kohe që janë sot figurat më të ndritura të kombit shqiptarë, jo vetëm në Shqipëri, por në Kosovë dhe të gjitha viset shqiptare në Ballkan”
Ndërkohë, ai sugjerojë se këto figura nuk duhet të harrohen kurr sepse kështu ato na afrojnë më tepër dhe na “relaksojnë” më shumë në lidhje me “tensionet” poliitike shqiptare që ende i manifestojmë në shqiptarët, si në Shqipëri, Shkup, Prishtinë, Podgoricë e gjetkë”
Mbasi sipas tij “asgjë nuk është absolute, mbasi çdo komb e ka të djathtën dhe të majtën por fatkeqësisht më duhet të pranojmë se sot si në Shqipëri, që është vendi ynë mëmë, por edhe në Kosovë, Mal të Zi, e Maqedoni shqiptarëve u mungon ajo që u duhet më shumë sot një e djathtë e fortë – forcë kryesore politike e cila do të sihte dhe promotore e çdo lëvizje kombëtare – një bazë e fort për bashkimin tonë kombëtar , do të ishte ajo që do të shtronte trasen e bashkimit onë kombëtar kësaj ëndrre të kahmotëshme të gjithë kombit shqipëtar – ashtu siç ishte puna dhe vepra e Mit’hat Frashërit – Pra për të pasur Shqipëri një të djathtë të shëndosh që simbas nevojave të vendit do të qeveriste sot Shqipërinë apo Kosovën”.
Në fund duke folur për këtë veprimtari kryetari i Vatrës – dega Kuins, doktor Skënder Myrtezani, u shpreh se “Pa asnjë tendencë dëshira ime është se Mit’hat Frashëri duhet të bëhet një rastë i veçantë i bashkimit kombëtar – larg të majtës dhe së djathëts. të harrohen ato detajet e “vogla’ që janë glorifikuar për keq në gjysmë shekulli të sundimit sllavo – komunist ne trojet tona dhe komunist në Shqipëri, të cilat në fakt na kan bërë shumë dëm në këtë drejtim. Dhe le të shohim si thonë amerikanët:” Let’s Looking Bright Side”, që t’i ndihmojmë gjithë kombit të ecim përpara për t’u afruar të paktën aty ku e kemi vendin aty ku aspirojmë dhe jemi nisur në Europë me shtet e tjera të Eurpës së zhvilluar. Aty ku sot si na e lanë këto figura si Mit’hat Frashëri e dëshiron edhe e majta edhe e djathta’
Më pas foli shkrimtari i njohur Nuam Prifti, ish sekretari i Vatrës
Shkrimtari i njohur, ish sekretari i Vatrës, Naum Prifti, vlerësoi figurën e Mid’hat Frashërit në lëmin e letërsisë, publicistikës, përkthimit. Ai foli me detaje edhe për Librarinë e Lumo Skëndos, si një çerdhe e edukimit kulturor të brezit të ri të kohës
Sikur të hartohej një listë e bibliografëve shqiptarë, jam i sigurt se vendin e parë, dua të them vendin e nderit do ta zinte Mid’hat Bej Frashëri, e filloi fjalën e tij shkrimtari i njohur Naum Prifti duke thënë se jo vetëm nga lashtësia e viteve kur e filloi atë veprimtari, por edhe nga cilësia e librave dhe nga sasia jashtëzakonisht e madhe e tyre.
Prifti, permendi edhe faktin se Mid’hat Frashëri qe një nga firmëtarët e Deklaratës së Pavarësisë, që u shpall në Vlorë nga Ismail Qemali më 28 Nëntor 1912, por ky akt u mbajt fshehur për një kohë të gjatë nga regjimi komunist për arsye politike. Dhe sqaroi ” Më 1962 kur u festua 50 vjetori i Pavarësisë, revista “YLLI” ku punoja edhe unë, redaksia pati idenë e mirë të botonte deklaratën origjinale tok me firmat e delegatëve. Më kujtohet fare mirë truku që përdori redaksia për të fshehur emrin e Mid’hat Frashërit dhe të Lef Nosit nga lexuesit. Mbi firmën e M. Frashërit u vendos stema e revistës “Ylli”, ndërsa firma e Lef Nosit u mbulua nga klisheja ku vihej numëri dhe data e revistës. Kështu pra deklarata u botua e cunguar, për të fshehuyr emrat e atyre që u vrisnin sytë udhëheqësve komunistë”.
“Fati i njeriut shpesh herë është tekanjoz, tha shkrimtari i njohur duke shtuar se” Në vjeshtën e vitit 1944, Mitat Frashëri u largua nga Shqipëria, pasi jeta e tij u rrezikua nga vërshimi i forcave të Lëvizjes Nacional Çlirimtare. Shtëpia e tij, biblioteka dhe gjithë pasuria e tij u rekuizuan nga pushteti popullor. Shtëpia e tij nuk ruhej dhe as librat, as dokumentet nuk u inventarizuan. Ata persona që e dinin vlerën e tyre morën ç’deshën. Gjatë një vizite miqësore tok me Gaqo Bushakën te shtëpia e shkrimtarit Zihni Sako, ai midis të tjerash na tha se tryezën e punës e kishte marrë nga studioja e Lumos Skendos. Besoj se trashëgimtarët e Ziniut duhet ta kenë akoma te shtëpia e tyre. Dihet botërisht se 40.000 vëllime i mori Biblioteka Kombetare, duke pasuruar ndjeshëm fondin e saj, me libra të rrallë dhe me vepra të shquara albanologjike. Sot e mot ato janë dëshmi e shkëlqyer e punës së bibliofilit të pasionuar, Mid’hat Frashëri, pinjoll i derës fisnike të frashërllinjve”.
“Mid’hat Frashëri dhe Vatra” si dhe”Vlerësimi i Mid’hat Frashërit nga Hasan Dosti” ishte kumtesa që paraqiti editori i Gazetës Dielli, Dalip Greca:
Editori i Diellit,Dalip Greca, në kumtesën e tij mes të tjerave tha se ” Mid’hati, i frymëzuar që në vogëli nga tradita e bukur, nga ideali i lartë i prindërve të tij, porsa arriti në pjekurinë e parë, hapi librin e artë të fateve të Shqipërisë. Këndoi punët Kombëtare të të atit, vjershat e Naimit dhe predikimet e Samiut, sidomos përthithi faqet e librit “Shqipëria Ç’ka qenë, ç’është e çdo të bëhet”- që mbetet ungjilli i shqiptarëve. Këto, në tërësinë e vet, përbëjnë testamentin shpirtëror të frashërllinjëve; frymëzuar nga epopeja e Gjergj Kastriotit Skënderbeu, nga ideali i Naum Veqilharxhit; nga dalin dy parime: Liria e Kombit dhe edukimi i popullit”.
Editori i gazetës Dielli zoti Dalip Greca, në fund të këtij aktiviteti përkujtimor, tha se duhet t’i bëjmë një apel qeverisë dhe politikës shqiptare, duke çuar në vend edhe dëshirën e bashkëluftëtarëve të tij të idealit,të kthehen në Kryeqytetin shqiptarë eshtrat e Mid’hat Frashërit….” Sjell në Kujtesë: Hasan Dostin 64 vite më parë, theksojë Greca, tek do të mbyllte fjalimin e vet tek koka e mëmëdhetarit, do të rënkonte dhimbshëm: Ah, ai s’mund të rrijë larg popullit të vet…Vendi i prehjes së përhershme të eshtrave të Mid’hat Frashërit, nuk është këtu, në varreza e Ferneliff-it. Vendi i tij është tek Altari i madh ideal i Kombit, tek Tempulli i shqiptarëve të Mëdhenj, në Pantheonin e Tiranës! Zoti do të dojë!…Edhe unë shpresoj!”
Sekretarja e Vatrës, zonja Nazo Veliu, solli përshëndetjet e kryetarit të Vatrës, dr. Gjon Bucaj, i cili ka udhëtuar për në Michigan, dhe nuk kishte mundësi të merrte pjesë në këtë veprimtari. Sekretarja e Vatrës vlerësoi kontributin e Mid’hat Frashërit në cështjen Kombëtare dhe përgëzoi dr. Murtezanin për organizimin e kësaj veprimatrie.
Përshëndeti veprimtarinë edhe studiuesi shqiptar nag Maqedonia z. Kaim Murtishi, i cili u duartrokit gjatë në recitimin e një vargu të poezisë kushtuar rilindasve, shkruar nga ai enkas për figurën e pinjollit të frashërllinjëve Mit’hat Frashërit.
Duke përshëndetur këtë tubim muzikologu, folkloristi dhe poeti Kaim Murtishi, shkrimtar dhe botues i disa librave, një shqiptar nga Ladorishti i Strugës, strugani që i ka kushtuar një jetë këngës dhe folklorit shqiptar në ish-Jugosllavi – tha se “përshëndes këtë tubim për një kombëtar – patriot i pastër dhe nacionalist i flakët, djali i Abdy Frashëri i cili nuk u ludh ndodnëher duke ecur nëpër “kaçubet” e botës për kombin Shqiptarë.
“Kur themi fjalën Kombëtar – është fjalë e madhe, u shpreh Murtishi,duke shtuar sepse i tillë është ai lufton dhe punon për kombin e tij – gjuhën , kulturën dhe historinë e vërtet e kombëtare, siç ka qenë i tillë edhe djali i rilindasit tonë kombëtar Abdyl Frashërit, pinjolli i kësaj familje Mit’hat Frashëri”
Këngëtari i njohur i komunitetit shqiptar Haxhi Dauti ka përshëndetur organizatorët e kësaj veprimtarie dhe ka vlerësuar figurën madhore të Mid’hat Frashërit.
Në pjesën e fundit të kësaj veprimtarie përmes ekranit dr. Murtezani paraqiti në mënyrë vizive castet kryesore të jetës dhe veprës së Midhat Frashërit. Në fund u dha një koktejl i pasur me pije dhe ushqime, shp[enzime të vetë dr. Murtezanit.”Shënim të gjitha kumtesat e plota mund t’i gjeni në gazetën Dielli”
