Le të mos shesin mjegulla këta integristët tanë se nuk u beson kush më, edhe pse mund t’i votojnë akoma! Ata le të tentojnë ta motivojnë sa të duan “Brukselin” që Marrëveshjen e Ohrit ta shtojë në “hartën” e kritereve politike për anëtarësim, sepse kjo rezulton kundërproduktive me përcaktimin integrist të tyre për anëtarësim më të shpejtë
ABDYLMENAF BEXHETI
Para 13 viteve, në një analizë të kohës (javorja Lobi, 29 tetor 2001), gjithnjë në bazë të të dhënave zyrtare për rritjen ekonomike dhe parakushtet (ekonomike) për anëtarësim sipas kritereve të Mastrihtit dhe Kopenhagës, pata bërë një llogari se edhe sikur të shikohen këto kritere “ndërmjet gishtave” nga vendet anëtare, Maqedonia do mund të anëtarësohet në BE jo më parë se në vitin 2020! Asokohe nga shumë analistë, opinionistë dhe bile politikanë u cilësova si euroskeptik, bile edhe me një dozë të cinizmit. Por, koha ka qenë dhe mbetet dëshmitari më i mirë për vlerësim. Jo që isha ndonjë “Nostradamus” i mirë, por vetëm se gjërat i sistemova në një matricë matëse, shumë të ngjashme me atë që e kishte projektuar asokohe profesori i çmuar i ekonomisë Branko Horvat për vendin e tij. Për dallim nga projeksionet e “mia”, që nuk u dihet saktësia e fundit, profesor Horvatit pothuaj iu mbyll kapitulli me përafërsi pozitive për Kroacinë. Në retrospektivë nga sot, nuk kërkoj mirënjohje për këtë parashikim të pakëndshëm, por vetëm dëshiroj të nënvizoj skenarët e mundshëm, nëse vallë do ta kemi “fatin” ta përjetojmë këtë përafërsi pozitive të parashikimit për 2020-ën në BE!
Intuita dhe empiria e bazuar në statistika historike janë parakushte fundore për parashikime më reale, sado që rrethanat mund të ndryshojnë dukshëm në rrjedhim të kohës. Në këtë analizë, përsëri do të hyj në një “mision” të pakëndshëm për parashikime të rritjeve dhe zhvillimit ekonomik me një qasje globale (kombinim global dhe lokal)! Kjo më shumë për arsye praktike sesa për kontribut në teorinë e rritjeve ekonomike, për të cilën shkencëtarët dhe specialistët e fushës kanë modeluar shumë formula të gjata! Qasja globale në këtë parashikim përsëri i referohet empirisë dhe statistikave historike shumë të qëndrueshme dhe shkencërisht të verifikueshme.
Plot 310 vjet më parë (nga viti 1700) janë konfirmuar statistikat e rritjes ekonomike globale, me një intensitet dhe shpërndarje regjionale të çuditshme. Këto të dhëna mund ti shihni në linkun më poshtë:
(Burimi: Shih piketty.pse.ens.fr/capital 21c.)
Çfarë vlere kanë këto shifra për lexuesit? Dalin konstatime relevante nga kjo qasje. Edhe më herët jemi shprehur figurativisht se për nga dinamika e zhvillimit ekonomik, shekulli 19-të i takonte Europës, ai 20-të Amerikës e Azisë, kurse ai i 21-të do t’i takojë Afrikës! Jo vetëm për nga baza e ulët e zhvillimit, por thjesht edhe për nga potenciali – si ai i shtimit të popullsisë, ashtu edhe ai i resurseve. Valët e rritjes ekonomike janë më të larta në nivelin më të cekët të saj, ashtu si metafizika e valëve të bregdetit – janë më të shprehura sa më afër bregut që janë. Mesatarja më e lartë e rritjes ekonomike gjatë gjithë kohës ka qenë në Europë (për mbi 100 vite), por ama kohëzgjatja në Amerikë (për mbi 200 vite). Ekonomistët e fushës (të rritjes ekonomike), si prof. Robert Gordon (gusht 2012), kanë “provuar” të ashtuquajturin Ligjin e rritjes kumulative dhe konstatojnë se normat e rritjes ekonomike janë rënëse në vendet me nivel më të lartë të zhvillimit ekonomik. Mbi këtë bazë ata parashikojnë që vendet më të zhvilluara, me në krye SHBA-të, do të realizojnë normë të ulët të zhvillimit ekonomik, edhe atë nën 0,5% në vit përgjatë gjithë periudhës së viteve 2050-2100, me gjithë impaktin revolucionar të teknologjisë informatike dhe energjetikës për këtë periudhë. Konkluza e bazuar në këtë kauzalitet do ishte “Fundi i rritjeve” ekonomike! Për të qenë më të ekuilibruar, duhet thënë se ky do të jetë fundi i rritjeve të larta ekonomike. Këto janë shpjegimet empirike dhe projeksionet teorike shkencore në këtë fushë. Dilema jonë është – projeksionet e rritjeve në këtë pjesë të Europës dhe, posaçërisht, në regjionin e Ballkanit të ngushtë – a janë iluzione apo realitete!? Në plan afatgjatë janë iluzione, kurse në plan afatshkurtër (kuptim dekade) janë edhe të mundshme. Problemi është se, sipas ekonomistit më të mirë të shekullit të 20-të (John M. Kejns), të gjithë ne në plan afatgjatë jemi të vdekur!
Prandaj, t’u kthehemi afateve të shkurta (lexo një dekadë). Për këtë çerekshekulli, Maqedonia ka realizuar një normë mesatare të rritjes ekonomike nën 2,5%. Aktualisht është rreth 3% dhe, po të vazhdojmë me ketë mesatare, kur do të arrinim ta përmbushnim kriterin e 60% të mesatares së BE-së (në 2013-ën niveli i PBB-së nominale ishte mbi 25.000 euro për frymë, ndërsa 60% e saj është mbi 15.000 euro/frymë)? Maqedonia aktualisht është me rreth 4.000 euro për frymë, pothuaj nën 30%-shin e kësaj mesatare! Me mesataren e rritjes së deritanishme (nën 2,5%) për këtë çerekshekulli, në nivelin e 60%-shit të BE-së, edhe sikur ata të vazhdojnë me “zero rritje” ekonomike (supozim paradoksal), ne do ta përmbushnim këtë kusht për 30 vitet e ardhshme, në fakt diku rreth margjinave të 2045-ës. Kjo nuk është përllogaritje “bulevardeske”, por thjesht e bazuar në modelet shkencore, përfshirë këtu edhe faktorin e multiplikatorit ekonomik – sipas modelit “një normë e rritjes ekonomike prej 2,5% është ekuivalente me një normë të rritjes kumulative prej 110% të gjeneratës 30-vjeçare”!
Ky ishte aspekti ekonomik i çështjes, kurse ai politik mund të jetë edhe krejt ndryshe – anëtarësim shumë më shpejt i arritshëm, nëse “rrugëtojmë” drejt Brukselit me përkushtim, por edhe shumë më vështirë i arritshëm, nëse vazhdojmë të japim sinjale për Brukselin dhe udhëtojmë drejt Kremlinit ose gjetiu kah Pekini a Pjonjangu, kjo e fundit si model për ideologjinë diktatoriale!
Nëse u referohemi të gjitha politikave ekonomike në 2-3 muajt e fundit, asgjë nga ato nuk ishin në drejtim të reformave strukturale dhe sistemore të një ekonomie funksionale të tregut, që në çdo raport zyrtar të radhës, nga 2005-ta e deri sot (përfshirë edhe këtë të fundit, që e presim të na vijë) na i kërkon dhe rekomandon Brukseli. Bile ka prej atyre masave që vështirë mund ta kuptojnë alkiminë populiste të imponimit të vullnetit të padëshiruar, si këto të shlyerjes së borxheve në llogari (dominuese) të bankave dhe vetë ndërmarrjeve që lëvrojnë shërbime të caktuara (energji elektrike, ujë të pijshëm ose edhe shërbime tjera bazike për jetën). Ligji i tillë kërkonte nga bankat komerciale të shlyejnë rreth 2 mil. euro kërkesa nga këto klientë me kompensim me tatime (përmes Ministrisë së Financave) prej shtetit për vetëm nivelin e 10%-shit, pra me 200 mijë euro! Që të jetë ironia edhe më e madhe, edhe vetë guvernatori i Bankës Qendrore u prononcua (dëgjueshëm) për këtë masë ekonomike të qeverisë. Me çfarë shkathtësie teorike dhe ekonomike do t’i shpjegohet kjo Brukselit, nuk e kam idenë! Ndoshta kjo është aftësia e kompetentëve që u “prijnë” këtyre proceseve! Nëse këtyre nebulozave u shtohen ato të (re)formave fiskale për kontribute të shumëfishta pa kundërvlerë ose rritja vullnetare e stazhit të pensionimit pa mundësinë logjike edhe të shkurtimit të këtij stazhi për ata që mezi e presin për ta shijuar, pavarësisht pensionit të ulët, si edhe ajo e ngritjes detyrimore të pragut për TVSh-në, duke i “bindur” se do ta kenë më lehtë, edhe pse jo vetëm që nuk e kërkuan, por edhe e kundërshtuan këtë masë asociacionet ekonomike në vend! Ajka e të gjitha këtyre demagogjive do të jetë me ndryshimet kushtetuese për “betonimin” e huamarrjes publike, por ama pasi që ta konsumojnë maksimumin edhe për 2-3 vitet e tyre të qeverisjes, sepse në fuqi do hyjë nga 2017-ta e andej. Mbi të gjitha, arsyet politike të vendimbërësve ishin për shkak të borxheve që kanë trashëguar nëntë vite më parë nga pushteti pararendës, edhe pse si asnjëherë në historinë demokratike të vendit (bile edhe në shkallë regjioni), ndërrimi i pushteteve ndodhi me teprica signifikante në buxhetin e shtetit (suficit të konsiderueshëm pas një deficiti mbi 7% për shpenzimet e luftës që humbën në vitin 2001), për çka shumëkush e konsideron si një nga arsyet e humbjes së zgjedhjeve asokohe (v. 2006). A mendon kjo garniturë qeveritare se aq shpejt na ka i kapur myshku trutë dhe na ka lëshuar mbamendja? Ja pse realisht nuk mund të integrohemi ne dhe s’duam të zgjidhim çështjen e emrit aq “të shtrenjtë” antik, që me asgjë s’mund ta argumentojnë! Me rëndësi është ta mbajnë procesin hapur, sepse pas një dekade edhe politikisht gjeneratat janë të vdekura! Do të vijnë “gjenerata” tjera, që do ta bëjnë këtë zgjidhje, por koha ka shumë kosto! Le të mos shesin mjegulla këta integristët tanë se nuk u beson kush më, edhe pse mund t’i votojnë akoma! Ata le të tentojnë ta motivojnë sa të duan “Brukselin”, që Marrëveshjen e Ohrit ta shtojë në “hartën” e kritereve politike për anëtarësim, sepse kjo rezulton kundërproduktive me përcaktimin integrist të tyre për anëtarësim më të shpejtë. A duan t’i shtojnë pengesat apo ta lehtësojmë procesin?! Këtë duhet të na e shpjegojnë kompetentët kontradiktorë!
