“Historia nuk është publicistikë”,- shkruante prof. Arben Puto në një replikë kundër Andrea Stefanit lidhur me qëndrimin e këtij ndaj Kongresit të Përmetit.
Mirëpo dhe profesori i njohur i historisë tashmë duhet ta ketë të qartë se në mënyrë të ngjashme historia nuk është politikë.
Që nga momenti kur një historian veç përshkrimit të ngjarjeve historike, pas ilustrimit të tyre me fakte, dokumenta e hollësi të tjera, fillon të interpretojë ato, atëherë mund të thuhet se është kapërcyer caku ku mbaron historia duke kaluar kështu në sferën e politikës, ku historianët nuk ka pse të jenë më të privilegjuar se gazetart a publicistët përsa i përket vlerësimit të ngjarjeve në fjalë.
Madje, duke pasur parasysh se historianët shqiptarë për 45 vjet janë mësuar “t’i bien legenit” sipas avazit të diktuar nga partia mund të thuhet se analistët e publicistët janë në gjendje të vlerësojnë më realisht e pa paragjykime ngjarjet dhe momentet historike.
Jo vetëm kaq, por edhe njerëz të zakonshëm, të pajisur me një logjikë normale në interpretimet e tyre mund të jenë më objektivë se ata që njihen si historianë.
Përsa i përket Kongresit të Përmetit janë të mjaftueshme vetëm vlerësimet e Enver Hoxhës ndaj tij për ta klasifikuar si hap të parë të vendosjes së diktaturës komuniste apo “diktaturës së proletariatit” në Shqipëri.
Ishte kjo arsyeja që Enver Hoxha do ta glorifikonte këtë kongres duke e vënë datën e zhvillimit të tij dhe në stemën e republikës së 11 janarit 1946.
Defektin e mënyrës së trajtimit të historisë në baza reale unë e shikoj edhe më parë se të vendosej komunizmi.
Në Shqipëri, kur vjen fjala për ngjarjet e shekullit të kaluar, ndoshta dhe për momente të rëndësishme më të hershme dhe protagonistët e tyre kanë qenë plotësisht në funksion të pikëpamjeve e bindjeve politike të atyre që janë rrekur të shkruajnë histori.
Përjashto ndonjë klerik si Dom Ndoc Nikaj pothuajse të gjithë autorët e teksteve historikë kanë qenë figura të lidhura me politikën në mos politikanë të mirëfilltë.
Konkretisht, Eqerem Vlora, Tajar Zavalani apo Abaz Ermenji, do ta trajtonin historinë në funksion të bindjeve e pikëpamjeve të tyre dhe në bazë të këtyre pikëpamjeve nuk kishin si të mos prodhonin patriotë e tradhtarë, kolaboracionistë etj.Ndoshta është kjo arsyeja që në tekstet e historisë së Shqipërisë kemi inflacion tradhtarësh.
Në disa histori të disa vendeve që kam pasur rastin të lexoj nuk kam gjetur cilësime si tradhtari filan apo qeveria tradhtare…
Meqë erdhi rasti; në fillim të viteve 90 një nga drejtuesit e “Ballit Kombëtar” të asaj kohe fliste për “qeverinë tradhtare të Durrësit” pa e çuar nëpërmend se në atë qeveri ishte ministër dhe simboli i “Ballit Kombëtar” Mit’hat Frashëri.
Gjatë kohës së pushtetit komunist, në kuadër të vënies së gjithçkaje në shërbim të “trushplarjes” së shqiptarëve, përfshi dhe ata përtej kufijve, historianët e prodhuar nga regjimi, do të shtrembëronin të vërteta historike, më e pakta duke fshehur kontribute pozitive të të “damkosurve” nga regjimi dhe do të sajonin e shpiknin episode e gjëra te paqena për ato figura që regjimi i kishte vendosur në piedestalet e patriotit.
Kështu nxënësit nëpër shkolla ndërsa mësonin për Kongresin e Manastirit nuk e dinin që në krye të tij ishin figura si Gjergj Fishta apo Mit’hat Frashëri, u fshinë emra nga Akti i Shpalljes së Pavarësisë dhe gjithë periudha nga Kongresi i Lushnjes deri më 1939 kalohej fare përciptas duke u përqendruar tek hyjnizimi i të ashtuquajturit “Revolucion Demokratiko-Borgjez” i 1924 dhe denigrimi i shtetit të drejtuar nga Ahmet Zogu.
Ndoshta mund të jem i gabuar po historia duhet të merret vetëm me ngjarjet, faktet e dokumentat pa qenë aspak nevoja të bëjë komente e vlerësime për figura të ndryshme.
Edhe për një figurë si Esat Pashë Toptani që konsiderohet si “delja e zezë” e historisë së Shqipërisë nuk ka pse thuhet “tradhtari Esat Pashë Toptani” por të flitet për aktivitetin e tij, pa harruar rrethanat në të cilat ka ndërmarrë veprime për të cilat është akuzuar.
Në mënyrë të ngjashme nuk ka pse thuhet “diktatori Enver Hoxha” por duke u mjaftuar vetëm me përshkrimin e periudhës kur ai ka qenë në krye të vendit si periudha e varfërisë ekstreme, e një terrori të pashembëllt, luftë klasash, izolim pa lënë në hije zhvillimin e arsimit, emancipimit, elektrifikimin.
Në bazë të këtyre pastaj kushdo mund të krijojë opinionin e tij pa pasur nevojë për sugjerimet e historianit.
