Autorja Enit Karafili rrëfen arsyet që e çuan të shkruajë romanin “Tokëmjalta” , një libër që nuk flet veç për mallin e të larguarve, por edhe të atyre që nuk rreken thjesht të mbijetojnë, por t’i gëzohen së përditshmes në vendin e tyre
Ju jetoni në Zvicër prej afro 20 vjetësh dhe sillni një roman me personazhe dhe ngjarje që zhvillohen në Shqipëri dhe, duhet thënë, nga përshkrimet dhe hollësitë që sillni duket që e njihni mjaft mirë realitetin shqiptar, jeni e përditësuar me aktualitetin e jo vetëm me ngjarjet, por edhe me ndryshimet urbanistike. A ju është dashur të hulumtoni posaçërisht për këtë roman, apo i keni mbajtur lidhjet e pashkëputura me vendin tuaj?
Të dyja. Kam mbledhur, sistemuar e përzgjedhur informacione dhe përshtypje; ndërkohë lidhjet me Shqipërinë nuk i kam prerë kurrë.
Si lindi Tokëmjalta ? Ç’ju shtyu ta shkruanit këtë roman ?Ky titull, a mos evokon ndoshta edhe mallin që keni për vendin, për shkak se jetoni jashtë, që t’ju bëjë ta quani edhe mjaltë?
E kam pasur prej kohësh me vete këtë ide, një roman në këtë formë. E krahasoj eksperiencën e Tokëmjaltës me një kupë që akumulon e akumulon derisa derdhet. Më shtyu dëshira, që kthehej herë pas here, për të shkruar jashtë formatit akademik, por në një zhanër që e kam studiuar. Domethënë, doja të jetoja nga përbrenda diçka që deri atëherë e njihja nga jashtë.
Në lidhje me titullin, përveç se ai është në funksion të gjithë romanit, si përçues i dashurisë dhe hidhërimit, marrëdhënien me vendlindjen time e shoh të artikuluar edhe mes mallit. Sidoqoftë, titulli, si edhe vetë romani, nuk flet veç për mallin e të larguarve, por edhe të atyre që nuk rreken thjesht të mbijetojnë, por t’i gëzohen të përditshmes në vendin e tyre. Atë që thotë poeti japonez, Basho, për Kioton:
Edhe në Kioto,
kur dëgjoj zërin e qyqes,
kam mall për Kioton.
mund të thuhet edhe për Shqipërinë:
Edhe në Shqipëri,
kur më sheh syri ullishtë,
kam mall për Shqipërinë.
Vargu “kur …” mund të marrë trajta të shumëllojshme për secilin nga ne.
Një histori dashurie dhe përshkrime, që të bëjnë të ndihesh sikur po shijon një libër klasik. Ka qenë ky qëllimi juaj, të sillnit edhe njëherë letërsinë klasike ?
Për t’u përgjigjur duhet një përkufizim i dashurisë, përshkrimit dhe letërsisë klasike. Edhe të kufijve kohorë që nënkuptojnë këto përkufizime. Duke mos i pasur këto koordinata, do të thosha, jo, nuk kam dashur të kthej pas rrotën e historisë. Por meqë ju përdorni fjalën “shijon” më vjen në mendje një përkufizim klasik. Horaci thoshte se letërsia apo arti duhet ta kënaqë, ngazëllejë (delectare), por edhe t’i shërbejë (prodesse) lexuesit. Gëzohem nëse Tokëmjalta e përmbush këtë kriter. Por këtë kriter, mendoj se e përmbushin po aq romanet e një “klasiku” si Stendali, sa edhe një mori romanësh bashkëkohorë, fitues çmimesh letrare prestigjioze. Në romane si The Inheritance of Loss, The Narrow Road to the Deep North, madje edhe një roman ironik si The Sense of an Ending, apo një eksperimental si The House of Leaves, ngjashëm si te Tokëmjalta, dashuria është fanari i fundit në terrin e ekzistencës, të asaj që Hannah Arendt quan “the human condition”. Ndaj rezervohem të flas për dashuri klasike.
Sa për sfondin që ka ushqyer botëkuptimin tim, ai është thellë-thellë postmodern. Që nga teknika: libri i përqaset Historisë me H, sistemit totalitar, tranzicionit, enigmave të dosjeve, jo përmes narrativave të mëdha, por për ta thënë në fjalët e Jean-François Lyotard, “petits récits”, rrëfime të vogla. Madje të vockla mund të qe më saktë.
Një kujdes i veçantë vihet re në përdorimin e gjuhës së pasur. Si është e mundur, së pari ta ruani kaq mirë gjuhën shqipe, por edhe të sillni fjalë që duket se i kemi harruar që gjenden në fjalorë? Si i keni parë prurjet e reja në letërsinë shqipe? Flas për autorët e rinj …
E kam ruajtur me ankthin e përhershëm se shqipja mund të më lërë, për faj të neglizhencës sime. E ruaj duke qëndruar mendërisht gjithnjë në përkthim, duke mbajtur shqisat gjallë për nuancat kuptimore, duke memorizuar fjalët që më pëlqejnë ose grishin, duke ri-zgjuar një pjesë të fjalorit pasiv. Ka edhe raste që e lexoj fjalorin si të qe roman apo poemë. Megjithatë, jam përpjekur të mos e rëndojë librin, me frikën se grykësia për fjalë të padëgjuara mund ta kthejë veprën në kinkaleri leksikore, sepse pastaj arti i shkrimit reduktohet në aftësinë për të shfletuar fjalorin dhe gjetur sinonime. Do doja të njihja më shumë prurje të reja. Por mezi gjej material të besueshëm që më rekomandon libra e autorë shqiptarë. Në gjuhët e tjera më ndihmojnë lloj-lloj listash, recensionesh, prezantimesh për vepra të kësaj apo asaj gjinie, të këtij apo atij stili, rryme, teme, risie etj. Në shqip jo. Edhe forumet ku diskutohen librat shqip, tip klube librash, janë të paktë, dhe shpesh të politizuar. Në to flitet për autorin më shumë se për veprën. Përpos, ndesh artikuj në media që qarkullojnë të njëjtat ankesa, akuza, përbishtje të autorëve shqiptarë apo përkthimeve shqip, duke vajtuar që leximi, tok me librin dhe lexuesin, janë në gjendje të mjerë. Ka një ironi në këtë mes: nëse libri shqip përjeton vërtet vitet e mizerjes, ndoshta lexuesit tregohen të mençur që nuk e blejnë, as librin shqip as atë të shqipëruar. Por nuk është kështu: lexuesi humb pjesë kulture. Humb mundësinë edhe për t’iu kundërvënë asaj pjese të kulturës që e do ndryshe. Kritika, përkujdesja ndaj autorëve, ndër-rrjetëzimi mes tyre, ndihmon zbulimin e të mirës në një kohë vëmendjeje të hapërdarë si kjo jona dhe inkurajon leximin e librit (jo të autorit) si formë të debatit publik.
Si ishte ta shihje botën me sytë e një djali të ri, avokat? I vështirë këndvështrimi mashkullor?
Jo, e kam marrë pa paragjykim dhe e mbrojtur nga dijenia se romani që në syth i ka mjegulluar kufijtë gjinorë. Daniel Defoe shkruajti në 1719 Robinson Crusoe me një rrëfimtar mashkull, dhe vite më vonë Moll Flanders dhe Roxana, dy rrëfimtare femra. Shumë shembuj të tjerë të mospërkimit gjinor autor-rrëfimtar vijuan, sidomos në romanin epistolar, ku shkrues të dy gjinive shkëmbejnë letra, si tek i famshmi Les Liasions Dangereuses të Laclos-s. Ajo që ka kërkuar kohë ka qenë kristalizimi i mendësive, paradokseve që mishëron rrëfimtari iTokëmjaltës. Por kjo do të kishte qenë e nevojshme edhe për një rrëfimtare. Ndryshe nga Whitney Houston që këndonte “I’m every woman”, unë nuk mendoj se jam çdo grua dhe mund të flas në emër të femrës universale. Ndaj cilado të ishte gjinia e rrëfimtarit, pika kyçe, për mua, mbetej individualizimi i personazhit. Përpos, zgjedhja e një rrëfimtari mashkull më ka lejuar t’i mëshojë homoerotizmit për të ngacmuar homofobinë e një lexuesi imagjinar që vetë-identifikohet si mashkull safi. Ky lloj rrëfimtari sjell në lojë një krizë të maskulinitetit. Më intrigon ambiguiteti gjinor dhe paqëndrueshmëria e dëshirës erotike.
Romani duket një burim i mirë informacioni për ata të huaj që duan të mësojnë diçka më shumë rreth Shqipërisë, të paktën në vitet e tranzicionit. A e keni menduar ta përktheni në gjuhë të huaja?
Ma kërkojnë këtë miq edhe familjarë të mi që nuk mund ta lexojnë në shqip. Kur libri qe pranuar për botim nga “Pegi’, flisja me ta dhe nuk e prezantoja si Tokëmjalta, sepse shumë shpejt kuptova se jo-shqipfolësit i mungon lidhja e këtij titulli me shprehjen e Çajupit, pra, që njeriut në vendin e tij i duket balta më e ëmbël se mjalti. Kur u shpjegoja këtë, miqtë më shihnin si të përhënur. Atëherë u mendova dhe pyeta veten: Po ta shkruaje në gjermanisht ose anglisht këtë libër si do ta titulloje? Kështu ndodhi që për gjermanisht- dhe anglishtfolës, libri tashmë quhet Der Wächter der verlorenen Dinge ose The Keeper of Lost Things. Tani mbetet romani. Ku i dihet. Ndoshta i vjen dita.
Ju vetë, si e keni parë dhe përjetuar ndryshimin e Shqipërisë gjatë këtyre viteve, pas ’90? Arkitekturë, marrëdhënie njerëzore, profesionale, çështjet e korrupsionit që ju i prekni në librin tuaj…A keni pasur burim informacioni për këto mediat apo edhe rrëfime njerëzore me të cilat keni rënë në kontakt të drejtpërdrejtë?
Pak nga mediat, sepse janë të gjithëpranishme, një pjesë nga kontaktet, dhe të tjerat janë trill, sipas motos “në këto apo ato kushte edhe kjo mund të kish ndodhur”.
Ju jeni profesore në anglistikë në Universitetin e Lozanës dhe autore e disa librave akademikë. Letërsia ka qenë pasion i hershëm? Kur keni nisur të shkruani prozë artistike?
Në adoleshencë kam shkruar poema pikareske dhe pak prozë. Ka qenë tërheqje e hershme. M’i ka hapur sytë për letërsi Kështjella, sensin moral ma ka zgjuar Iluzione të Humbura, dhe më ka prekur aq thellë fati i Doruntinës, sa kam bërë një pakt gjysmë të vetëdijshëm me veten se do të shkruaja dikur për vetminë e të ndarëve për së gjalli.
Ne kemi disa shembuj të autorëve shqiptarë që prej vitesh jetojnë jashtë vendit e që kanë preferuar apo zgjedhur të shkruajnë në gjuhën e vendit pritës. Ju e keni menduar ndonjëherë këtë mundësi, apo ju vjen më natyrshëm të shkruani letërsi artistike në shqip?
E kam mundësinë të shkruaj në gjuhë të tjera. Këtë roman e doja shqip. Doja të më lexonin të mitë në shqip. Doja të qëndroja në praninë e shqipes. Për vite të tëra, më rrinte nderur mbi kokë, si paralajmërim, përvoja e Nabokovit, që kur u ul gjithë energji të përkthente Lolitën në gjuhën e tij amtare, më në fund i lumtur që do të lëvronte tokën pjellore të rusishtes, vërejti i zhgënjyer se pjesë-pjesë ajo tokë qe tharë. Ky përfytyrim më pikëllon. Kështu që sfida dhe shansi për mua qe ta shkruaja në shqip, duke shpresuar që shqipja nuk do të m’i kish mbyllur dyert.
Pas këtij romani të parë, a jeni duke shkruar diçka të re?
Kam gjëra që presin të rishkruhen, të tjera në embrion, por përparësia hëpërhë i shkon një studimi mbi filozofinë kozmopolite në letërsinë e iluminizmit. Uroj të kem kohë për të gjitha.
