Prof. Rami Memushaj, shpjegon qe debatet e lindura nga puna e Këshillit Ndërakademik për Gjuhën, sfondin politik të tyre si dhe rrugën që sipas tij duhet ndjekur.
Prof. Memushaj, Këshilli Ndërakademik për Gjuhën bëri në muajin dhjetor disa propozime për ndryshimin e normave të gjuhës standarde shqipe. Si i gjykoni ju këto propozime?
Ndryshimet e miratuara në mbledhjen e fundit të Këshillit Ndërakademik janë vijim i atyre të miratuara në dy mbledhjet e para. Ato nuk burojnë nga nevoja e gjuhës për përmirësimin e normave të saj, po nga nevoja e akademikëve për të prishur gjuhën. Këtë ndërhyrje të paparë deri sot e kam quajtur përpjekje për “ruralizimin” e gjuhës, sepse si model i shkrimit nuk merret shqiptimi libror i folësve televizivë e të radios, i ligjëratave universitare e publike, i tubimeve shkencore e politike, po shqiptimi joletrar i folësve që nuk kanë dalë dot nga rrethi i ngushtë i të folmeve lokale.
Z. Memushaj ju jeni prezantuar si një mbrojtës i standardit të miratuar në vitin 1972, ndërkohë që vetë rezoluta e Kongresit e lë të hapur mundësinë e rregullimeve në të ardhmen. Pra, si të thuash ky Këshill Ndërakademik, qoftë për faktin se bën vetëm propozime, por qoftë edhe në raport me këtë rezolutë të Kongresit është legjitim në punën e tij. Cili është pra thelbi i shqetësimit tuaj?
Jetojmë në një shoqëri të hapur. Kushdo ka të drejtë të propozojë ndryshime gjuhësore: individë, grupe interesi apo institucione. Pra, edhe Këshillit Ndërakademik nuk mund t’i mohohet e drejta të propozojë, por jo të vendosë, sikundër deklarohet se do të bëjë në përfundim të procesit që ka nisur. Nga pikëpamja juridike, ai është një institucion jolegjitim, pasi nuk është i miratuar nga qeveria, as ka një platformë pune dhe, rrjedhimisht, nuk ka as tagër ligjor për ndryshimin e normave. Le të kujtojmë që Komisioni i para ‘90-s për pastërtinë e gjuhës u krijua me një vendim të vitit 1979 të Këshillit të Ministrave. Ky vendim përcaktonte edhe detyrat e komisionit, që ishin: “organizimi dhe drejtimi i punës për pastrimin dhe pasurimin e gjuhës sonë amtare”; puna për shqipërimin e terminologjisë; dhe kujdesi “për zbatimin e plotë të normës së gjuhës letrare”. Në këtë kuadër, komisioni hartoi platformën e vet, që u botua në shtypin shkencor të kohës. Kërkoni në faqen e internetit të Akademisë sonë dhe nuk do të gjeni në të platformë të grupit të Këshillit Ndërakademik, me përjashtim të vendimeve të tri mbledhjeve. Kështu që të vetmet institucione legjitime që mund të propozojnë ndryshime janë institutet e gjuhësisë këtu, në Prishtinë dhe në Tetovë. Pra, thelbi i shqetësimit tim është se një organizëm i ngritur për të ruajtur gjuhën po kthehet në një institut që kërkon ta ndryshojë, duke i lënë institucionet në hije, sikur këto të mos ekzistonin.
Ka një perceptim se Këshilli ka pasur një mbështetje politike nga segmente të mazhorancës që la pushtetin në vitin 2013, duke përcjellë kështu edhe një vullnet politik për ta rishikuar normën gjuhësore. Nisur nga ky lloj implikimi, që gjithsesi mbetet në perceptim, si mendoni se duhet të procedohet aktualisht me Këshillin? A duhet të vijojë të funksionojë ai, apo duhet ripërkufizuar përfaqësimi në të?
Nuk është perceptim, po realitet. Mbështetja e politikës, dhe këtu kemi parasysh krahun e djathtë të saj, është realitet. Dy herë u paraqit “Fjalori i gjuhës shqipe” i M. Elezit, që ka një parathënie të gjatë kundër gjuhës standarde, të cilën e quan “gjuhë në bunker”, dhe në njërën nga këto veprimtari mori pjesë edhe vetë ish-kryeministri. Konferenca përçarëse e Durrësit e dhjetorit 2010 u mbështet nga Ministria e Arsimit dhe vetë ministri, pas konferencës, priti organizatorët dhe aktorët kryesorë të saj duke u premtuar mbështetje. Këtu vijnë e përzihen edhe faktorë fetarë e krahinorë. Kështu, në “Hyllin e Dritës”, revistë e vëllezërve françeskanë, deklarohet: “Ky standard që kemi, …asht qepë me ngut si kostumi i nji të vdekuni, por na besojmë në ringjalljen e për ketë gja punojmë, prandaj duem që ta shohim shqipen si nji qenje të gjallë që meriton nji standard ma të denjë” (nr. 4, 2010). Cilët janë këta që punojnë për “nji standard ma të denjë? Ka disa vite që është ngritur një i ashtuquajtur “institut për mbrojtjen e dialekteve” (tani quhet “institut për mbrojtjen e gjuhës”). Kush e sponsorizon këtë institut fantazmë? Në Kosovë është grupi i gjuhëtarëve të Akademisë së Shkencave dhe të Arteve, që jo njëherë është shprehur për “zgjerimin e këmishës” së gjuhës standarde, duke nënkuptuar me këtë përfshirjen e paskajores gege etj. dhe që po përpiqen me anë të Këshillit Ndërakademik të arrijnë sa të mundin nga objektivat e tyre krahinorë. Në këto rrethana, zgjidhja është që ky Këshill të shpërndahet dhe t’u kthehet autoriteti institucioneve që e kanë për detyrë studimin dhe mbrojtjen e gjuhës. Këto kanë forcat shkencore dhe tagrin të ndërmarrin nisma, të krijojnë komisione e këshilla dhe këtyre u duhet besuar zgjidhja e detyrave që dalin në fushën gjuhës.
Si e shihni ju kontaktin e vendosur aktualisht mes dy qeverive, në Tiranë dhe në Prishtinë në këtë kuadër? Pra a mendoni se afrimi në nivele të partneritetit strategjik mes dy shteteve mund të krijojë mundësinë e një ripërcaktimi edhe në çështjet e politikës gjuhësore?
Ashtu si gjithë shqiptarët, edhe unë e vlerësoj si një gjë shumë pozitive forcimin e marrëdhënieve midis Shqipërisë dhe Kosovës. Politikat që sjellin afrimin gjithnjë e më të madh të të dy vendeve, që lehtësojnë lëvizjen e njerëzve dhe të mallrave, shkëmbimin e përvojave në të gjitha fushat e jetës, nuk ka pse të mos jenë të mirëpritura nga qytetarët e të dy vendeve. Bashkëpunim midis dy qeverive duhet të ketë edhe për çështjet e politikave gjuhësore, sidomos të një ligji për gjuhën, që nuk e kemi as këtu, as në Kosovë. Për sa i përket “ripërcaktimit” për të cilin pyesni ju, dua të sqaroj se në politikat gjuhësore që shpunë në Kongresin e Drejtshkrimit dhe në standardizimin e gjuhës shqipe ka luajtur rolin e vet edhe politika e të dy krahëve. Ndryshe nga sa thonë ata që krijimin e gjuhës standarde e quajnë vepër të diktaturës, e vërteta është se gjuha standarde rrënjët i ka në vendimin e Konsultës së Prishtinës të prillit 1968 për të përdorur si gjuhë letrare “gjuhën zyrtare të trungut ëmë”. Siç na kanë kumtuar kolegë prishtinas që kanë marrë pjesë në këtë konsultë, ky akt i intelektualëve shqiptarë të ish-Jugosllavisë ka pasur mbështetjen e udhëheqësve politikë më të lartë të Kosovës. Zgjidhja që i dhanë të dy palët problemit të gjuhës standarde ka qenë dhe mbetet një nga veprat më të ndritura kombëtare. Po të ishin dëgjuar militantët krahinorë, sot nuk do të kishim një gjuhë të njësuar, po tri, aty ku duan të na kthejnë sot.
Z. Memushaj, rishikimi i standardit është një kërkesë jo e re, pra ka rreth 21 vjet që është tryezë. Nëse do të përshkruanit në formë përmbledhëse, cilët janë ato grupe shoqërore, apo segmente që janë aktorë të interesuar në këtë drejtim?
Në vitet pas përmbysjes së sistemit monist u vu re një vërshim i fjalëve të huaja dhe rënia e kujdesit për zbatimin e normave të gjuhës standarde. Për t’u prerë rrugën këtyre dukurive negative, u propozua ringritja e Komisionit për pastërtinë e gjuhës që përmendëm më sipër. Kjo qe nismë e Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë të Tiranës, e departamentit të gjuhës shqipe të UT dhe e Institutit Albanologjik të Prishtinës. Këshilli u ngrit në vitin 2004, po si një nismë e dy akademive të shkencave. Në të u përfaqësuan profesorët Idriz Ajeti (Prishtinë), Remzi Nesimi (Maqedoni) e Shaban Demiraj, që kishin luajtur rol kyç në Kongresin e Drejtshkrimit, si edhe gjuhëtarë më të rinj që gjatë këtyre viteve kishin mbrojtur gjuhën standarde. Një grup tjetër që u përfaqësua në Këshill, përbëhej nga ata që, në heshtje apo hapur, patën përqafuar idetë e Arshi Pipës. Faza e parë e punës së këshillit (2005–2006) u karakterizua nga një përplasje e grupit të drejtshkrimit të Prishtinës, që kërkonte ndryshime të thella, me grupin gjegjës të Tiranës, i cili ishte për përmirësime dhe jo për përmbysje të rregullave. Kjo ngjalli reagimin e ashpër të kryetarit të komisionit të Kosovës, akad. Besim Bokshit, që u kërcënua se “qëndrimi që të mos ndryshohet asgjë në drejtshkrimin e tanishëm është… jashtë arsyes për të qenë anëtar i këtij Këshilli”. Për shkak të riorganizimit të Akademisë sonë të Shkencave, më 2007 veprimtaria e Këshillit u ndërpre për të rifilluar më 2011, por tani si “Këshill Ndërakademik” dhe me përbërje të ndryshuar. Së pari, u shkarkua nga detyra e bashkëkryetarit prof. Emil Lafja, sepse nuk ishte akademik!; u shkri edhe grupi i drejtshkrimit i Tiranës dhe punën e tij e mori përsipër akad. Kolec Topalli (pra, u përjashtuan kundërshtarët); si rrjedhim i tërheqjes nga jeta shkencore për shkak të moshës i I. Ajetit, R. Nesimit e Sh. Demirajt, u pranuan anëtarë të rinj, po kryesisht nga radhët e kundërshtarëve të standardit. Si rrjedhim i krijimit të shumicës në Këshill, po dhe i oportunizmit të disa anëtarëve të tij, këta ia kanë arritur që ta shfrytëzojnë Këshillin Ndërakademik për t’i bërë përçudnime të tilla gjuhës standarde.
Mendoni se ideja e kanonizimit të një forme letrare të gegënishtes është një proces që gjithsesi do të finalizohet dikur? Aq më tepër që ka përherë e më shumë zëra sipas të cilëve gegënishtja ka të drejtën e një statusi të ri, qoftë edhe si pasojë e faktit se pjesa gege ka predominancë në popullsinë shqipfolëse në Ballkan?
Gjuhëtarët dhe intelektualët e periudhës së Rilindjes dhe të Pavarësisë mendonin se gjuha letrare shqipe do të krijohej nga shkrirja vetvetiu e dialekteve. Selman Riza ndryshe prej tyre, ishte për ngritjen e njërit dialekt në gjuhë letrare, po për këtë më parë duhej që gegërishtja të ngrihej në nivelin e toskërishtes dhe pastaj, me ndihmën e politikës, pangegënishtja të bëhej gjuhë letrare (standarde). Kjo ide u rimor nga A. Pipa dhe një grup gjuhëtarësh shkodranë, të cilët më 1991 u deklaruan për “një koiné gegënishte me rregulla të përcaktueme”, që të kishte si bazë Ortografinë e Prishtinës të 1964-s. Ndërkohë, propozuan që “e ardhmja e letrarishtes shqipe do t’i lêhet momentit të favorshëm historik…” Nuk është e vështirë të kuptohet dallimi midis këtyre dy projekteve: Riza donte ta njësonte gegërishten që pastaj kjo të bëhej bazë e gjuhës letrare (kur s’kishim gjuhë letrare), kurse këta duan ta ngrenë gegërishten, që të zhbëjnë gjuhën standarde, të cilën lumturisht e kemi. Le të gjykojë vetë lexuesi se a i shërben kjo alternativë unitetit kombëtar. Argumentet që kanë sjellë kundërshtarët e gjuhës standarde, kanë qenë të ndryshme, po të gjitha joshkencore. I tillë është dhe argumenti që mbron kupola e Qendrës së Studimeve Albanologjike, se gegët janë 2/3 e popullsisë, prandaj gegërishtja duhet të shërbejë si bazë e gjuhës standarde. Historia e formimit të gjuhëve standarde tregon se nuk ka asnjë rast kur si kriter për përcaktimin e dialektit bazë të gjuhës standarde të jetë marrë numri i folësve të tij.
Keni përmendur në libër se idenë e një norme të mëvetësishme për gegët në ish-Jugosllavi e ka mbështetur edhe Beogradi në funksion të ndarjes me Shqipërinë. Këto elemente dhe ndikime a janë ende prezente sipas Jush?
Për këto përpjekje kanë shkruar akademikët I. Ajeti e R. Ismajli. Atyre që janë të interesuar, do t’u këshilloja librin e prof. I. Ajetit “Për të vërtetën shkencore” (Prishtinë, 2006) dhe librat e R. Ismajlit “Drejtshkrimet e shqipes” (Prishtinë, 2005) dhe “Gjuhë standarde dhe histori identitetesh” (Tiranë, 2005). “Ortografia” e Prishtinës e vitit 1957, e nxitur nga Beogradi, synonte “unifikimin e shqipes ndër Shqiptarët e Jugosllavís». Kjo do të arrihej duke “thjeshtue sa të jetë e mundun, ortografín shqipe… për shembull, në lidhje me ë-në e pazane… që ajo të përdoret vetëm aty ku âsht e domosdoshme… në përputhje me ortoepín». Pra, në bazë të saj u vu ortoepia, dmth. parimi fonetik. Kujtojmë se edhe Komisia Letrare e Shkodrës më 1917 shpallte se “Orthografija e gjuhës do të jetë, për sa të mundet, fonetike”, pra ortografia e shqipes as në variantin gegë nuk ka qenë e mbështetur vetëm në parimin fonetik. Po të shohim deklarimet e arkitektëve dhe të përkrahësve të ndryshimeve të drejtshkrimit të miratuara nga Këshilli Ndërakademik, vërejmë se absolutizojnë parimin fonetik, ashtu si ortografia e 1957-s. Sipas tyre, ka ndodhur “largimi gjithnjë e më i theksuar i shqiptimit nga forma e shkruar e fjalës”, prandaj duhet ndryshuar drejtshkrimi, se këtë e kërkon edhe Rezoluta e Kongresit të Drejtshkrimit. Dhe Këshilli Ndërakademik po na kthen në një ortografi fonetike. Kjo duket në numrin e madh të fjalëve që është vendosur të shkruhen pa ë, që janë më shumë se 4 mijë (në 42 mijë fjalë që ka fjalori i gjuhës shqipe), po edhe në një varg ndryshimesh të tjera. Pra, vendimet e Këshillit Ndërakademik po i bëjnë gjuhës sonë atë që nuk ia bëri dot Beogradi.
