Nga Gilman Bakalli
Ben Blushi ka shkruar romanin e tij të katërt, “Kandidati”. Kritika profesionale ende nuk e ka gjykuar. Profanët përpiqen ta shohin si një roman alegorik të tipit “Ferma e kafshëve” të Oruellit dhe entuziazmohen fort kur besojnë se pas çdo emri personazhi fiktiv kanë zbuluar homologun e tij në jetën e vërtetë. Të tjerë lexues shkojnë akoma më thellë në leximin e tyre dekonstruktivist, duke e deklasifikuar librin në fjalë nga zhanri i romanit. Nuk është vendi këtu për t’u ndalur e për të renditur kriteret që e bëjnë një rrëfim roman. Uroj të mos zhyten akoma më thellë në ujërat dekonstruktiviste duke ia hequr Blushit të drejtën e autorësisë për librat e tij. Siç ka ndodhur me Shekspirin apo Molierin, për të cilët është spekuluar shpeshherë se nuk janë ata autorët e veprës së tyre. “Kandidati” është një roman tipik, fabula e të cilit mund të përmblidhet brenda pak rreshtave. Një fabul, e cila, siç e thotë dhe vetë personazhi kryesor, “është një fabul e pamundur, e cila mbështetet pikërisht ngaqë është e pamundur”, fq. 26. Credo quia absurdum! E besoj, ngaqë është absurde!
Një reklamues sallami, Simon Shuter, i mbetur papunë, merr porosinë nga familja Sedini të drejtojë fushatën elektorale për kryetar bashkie të Kadim Sedinit. Problemi është se kandidati për kryetar ka vdekur dhe detyra e Shuterit është “të marrë një të vdekur dhe të bëjë ç’është e mundur për ta zgjedhur kryetar bashkie”. Shuteri ka vendosur të ngjall të vdekurin që shqiptarët ta votojnë. “Ka vendosur të shesë mish të ngordhur”. Pak a shumë ta rikthejë sallamin në mish të gjallë. Mirëseerdhët në absurdin cinik të Ben Blushit. Nuk mjafton absurdi i një vendi si Shqipëria, ku “shumë të vdekur kanë pasur të drejtën e votës”, por duhet edhe një lokalitet i shëmtuar si Baseni: “i ndotur”, “më orientali i Shqipërisë”, “larg detit”, “asnjë mal përreth”, “asnjë lumë” për ta bërë absurdin më të plotë: një qytet ku “ një i vdekur ka edhe të drejtë të zgjidhet”. Kandidati i vdekur i fiton zgjedhjet, pasi Simon Shuteri përdor historinë e një personazhi historik, Lef Nosit, për të nxitur një konflikt midis nipit të këtij, Nef Nosit që kandidon përballë kandidatit të vdekur Kadim Sedini.
Kush është Simon Shuteri, personazhi kryesor, të cilin autori Blushi e ka krijuar për të rrëfyer fabulën dhe për të reflektuar mbi ngjarjet dhe personazhet tjera? Çelësin për të hyrë brenda personazhit Shuter na e jep një tjetër personazh kyç i romanit, Ollga, vajza e Kadim Sedinit: “[ti] ke zgjedhur të vësh një maskë. Është maska e cinikut”.
A është Simon Shuteri cinik?Gjëja e parë që të vjen ndërmend kur përmendet “ciniku” është Diogjeni. Cinizmi është trashëgimi e drejtpërdrejt e tij. Si formë kundërmainstream-it, kundër frymës së kohës, si formë rebelimi kundër Pushtetit. Diogjeni që jetonte në fuçi. Diogjeni që shëtiste rrugëve me diell të Athinës së Lashtë me qiri në dorë, duke kërkuar njeriun e ndershëm. Diogjeni që shpërfill Aleksandrin e Madh me batutën proverbiale: “largohu se më ke zënë diellin”! Diogjeni që shfaqet tek Akademia e Platonit me një gjel të rrjepur në dorë për të ironizuar përkufizimin platonian të njeriut si “dykëmbësh pa pupla”. A është Simon Shuteri cinik si Diogjeni? Kopertina e “Kandidatit” të duket sikur të çon drejt imazhit të një barboni endacak, të një zombi vetmitar. Pa shkopin diogjenian gjithsesi dhe jashtë fuçisë diogjeniane. Por padyshim cinik dhe i neveritur përballë absurdes dhe qesharakes njerëzore. Cinik ndaj absurdit shqiptar:
“Në Shqipëri, ligjërisht mund të kandidosh në zgjedhje edhe pse ke vdekur”, fq.15
[…] Ligji nuk i kap të vdekurit. Ato janë të lirë” fq.16,
“qytetarët e Basenit do të votojnë kujtimin e tij […]”, fq 17,
“shqiptarët më mirë zgjedhin një të vdekur se pinjollin e një familjeje që i ka vjedhur shtetit çeritifikatën e lindjes”, fq 61,
“të presësh se shqiptarët mund të reagojnë ndaj një padrejtësie, është njëlloj si të presësh që qeni i Fan Nolit të ngjallet e të bëjet prift”, fq. 63.
Ose cinik ndaj të grave:
“gratë e njohin seksin vetëm në moshën e tretë, të tradhtisë. Kush nuk tradhton, nuk ka seks. Dhe grua pa seks, nuk mund të ketë”, fq 13,
“gratë janë si prizat, nuk furnizojnë dot me energji dy burra njëkohësisht”, fq 43.
Të tilla vërejtje mizogjinike janë epitomë e neverisë, masë mbrojtëse apo vintil shkarkues për të mos u mbytur në mizerjen që të ofron conditio humana.
Është tipike për një cinik të trajtojë me finesë dhe inteligjencë, pra në mënyrë jo banale, atë çka në një kulturë konsiderohet si banale, e cekët dhe pashije. Shuteri është mjeshtër për të vënë përballë njëra tjetrës të bukurën/të mirën me banalen, për të përzier patriotiken me elemente të rëndomta dhe tregon se sublimen e ndan nga qesharakja veçse një hap i vockël. Nëse cinizmi është “rruga më e shkurtër drejt virtytit”, sfera që ai përshkon është ajo e triviales. Sipas motos Houellebecq-iane “kur vendos të jesh i lig, ji i lig deri në fund”, edhe ciniku Simon Shuter nuk njeh kurrfarë skrupulli kur “e qëndis” patriotiken me motive banale e të parëndësishme, sidomos kur flet për dokumentin e Pavarësisë:
“Lef Nosi, mes shumë sendeve që kishte në koleksion mbante edhe portofolin e Ismail Qemalit. […]ky ishte lekist i zellshëm…më e shumta [Lef Nosi]mund të akuzohet se e ka lënë pa ngrënë qenin e Fan Nolit”, fq. 58,
“thonë se Dokumentin e Pavarësisë e ka ngrënë qeni i Fan Nolit që Lef Nosi e mbante në shtëpi…çfarë race ishte qeni? Pekimez. White afgan…meqë Lef Nosi ishte nazist, me siguri që qeni i tij ka qenë pastor tedesk”, fq. 77.
Ka një dallim thelbësor ama midis cinizmit të Diogjenit dhe cinizmit shuterian. Tek “Kandidati”, rrota e cinizmit diogjenian është kthyer përmbys. Nëse Diogjeni me cinizmin e tij fshikullonte Autoritetin dhe jo të pambrojturit, “ata lart” dhe jo “ata poshtë”, pasioni i cinikut Simon Shuter godet kryesisht nga lart poshtë, shqiptarët, gratë, zgjedhësit. Me Shuterin, stili cinik i jetesës ka dalë tashmë nga fuçia diogjeniane dhe është kthyer në stilin e jetesës/të menduarit të atij që nuk jeton më në fuçi, dhe shpotit ata që jetojnë aty. Sloterdijk do të thoshte në këtë rast “pafytyrësia ka ndërruar kahje”. Cinizmi ndaj sunduesit“ atje lart” ia ka lëshuar vendin cinizmit ndaj turmës, shtresave pa pushtet “aty poshtë”. Në Basen. Natyrisht gjatë romanit ka edhe pasazhe, në të cilat cinizmi nuk kursen strukturat e pushtetit mediatik apo të shtetit. Por këto janë periferike. Shigjetat e cinizmit lëshohen me shumicë ndaj atyre, me të cilët Simon Shuteri ka vendosur të eksperimentojë, “duke i nxitur të votojnë një të vdekur”: shqiptarëve.
Me Simon Shuterin, Ben Blushi nuk ka krijuar figurën cinike diogjeniane që kërkon me qiri shqiptarin që mendon. Përkundrazi, ka eksperimentuar me të, me sukses, dhe është cinik deri në fund kur thotë: “[…] dhe mendova se shqiptarët ishin një popull me fat. Ata e kishin shpikur të parët ilaçin kundër mendimit”, fq 215. Si një cinik i pamëshirshëm, Simon Shuteri as nuk kërkon shqiptarin që mendon e as ta nxisë atë të mendojë. Thjesht i tregon se ka vdekur dhe e vë para një pasqyre. Në fakt, a duhet fajësuar Blushi, nëse tek pasqyra e Simon Shuterit, shumica e lexuesve shqiptarë shohin aty një kufomë që nuk mendon? Cinizmi letrar, sado i fortë të jetë, nuk mund t’ia kalojë realitetit.
