Shkruan: Erika Melonashi
Duhanpirja lidhet me një sërë pasojash negative për shëndetin, të cilat janë të mirënjohura tashmë. Gjithsesi, përveç impaktit të drejtpërdrejtë negativ, duket se kjo sjellje gjithashtu lidhet edhe me sjellje të tjera të dëmshme; të qenit duhanpirës rrit probabilitetin që individi të konsumojë më tepër alkool, të ketë një dietë të pabalancuar dhe të mos angazhohet në aktivitet fizik. Për më tepër ka të dhëna se duhanpirësit kanë probabilitet më të lartë për të thyer rregullat e qarkullimit rrugor në krahasim me jo-duhanpirësit. Në fakt, sipas një studimi të fundit të financuar nga Universiteti Europian i Tiranës, të qenit duhanpirës përbën një faktor të rëndësishëm, i cili rrit probabilitetin që një individ të thyejë rregullat e qarkullimit rrugor. Nëse shihni një makinë që kalon me semafor të kuq, nuk ndalon pranë sinjalit STOP apo ecën me shpejtësi të lartë në rrugë dytësore, ka një probabilitet të konsiderueshëm që drejtuesi i mjetit të jetë duhanpirës. Edhe individi i cili nuk heziton të marrë drejtimin e makinës, edhe pasi ka pirë 1-2 gota, dhe nuk i kushton rëndësi vënies së rripit të sigurimit, me shumë gjasa është duhanpirës.
Por çfarë i bën duhanpirësit më të prirur për të thyer rregullat e qarkullimit sesa jo-duhanpirësit (përveç sjelljes specifike të konsumit të duhanit gjatë drejtimit të automjetit sigurisht)? A është konsumi i duhanit në vetvete? Studimi ka treguar se në fakt duhanpirësit, ashtu si konsumuesit e alkoolit apo marijuanës, apo edhe individët që thyejnë rregullat e qarkullimit rrugor kanë të përbashkët një karakteristikë themelore të personalitetit, orientimin drejt riskut. Individët të cilët kanë orientim më të fortë drejt riskut, angazhohen në sjellje të caktuara me qëllimin e vetëm për të përjetuar një eksperiencë emocionuese të fuqishme. Këta janë individët që preferojnë sportet ekstreme, shpejtësinë, ndjesitë që provokohen nga substancat narkotike (si ecstasy) apo dhe thjesht emocionin e kryerjes së një sjelljeje në mospërputhje me norma të caktuara sociale (p.sh. karakteristike tek sjellja adoleshenciale).
Orientimi drejt riskut përveçse një karakteristikë individuale është edhe një indikator zhvillimor; në fakt kjo tendencë është më e fuqishme në periudhën e adoleshencës, kur individi ka prirjen të eksperimentojë me sjellje nga më të ndryshmet. Megjithëse teoritë e zhvillimit e mbështesin fort idenë e eksperimentimit gjatë adoleshencës, si një nevojë zhvillimore, rrezikshmëria qëndron sidomos në rastet e eksperimentimit me substanca nga të cilat krijohet varësi. Në fakt studimet kanë treguar se duhanpirja, ashtu si një sërë sjelljesh të tjera të rrezikshme për shëndetin e kanë fillesën në adoleshencë, por kohëzgjatjen përtej saj (mbase dhe gjithë jetën). Kështu pas periudhës së adoleshencës orientimi drejt riskut përgjithësisht dobësohet, por dallimet individuale vazhdojnë të ekzistojnë, me disa individë me orientim më të fortë sesa të tjerët. Një dallim i fortë individual në orientimin drejt riskut është mes meshkujve dhe femrave; meshkujt e të gjitha moshave duket se janë më të prirur për të ndërmarrë risqe, për të provuar dhe eksperimentuar me sjellje dhe sensacione të ndryshme. Nga ana tjetër, meshkujt janë ata të cilët përdorin më tepër alkool, duhan, substanca narkotike, dhe gjithashtu meshkujt janë ata që thyejnë më shpesh rregullat e qarkullimit rrugor. Këto dallime gjinore në pothuajse të gjitha sjelljet shëndetësore janë shpjeguar si përmes faktorëve biologjikë (biologjikisht janë më mirë të përgatitur për të toleruar nivele më të larta alkooli apo substancash narkotike) ashtu dhe përmes formave të socializimit (meshkujt rriten me idenë se duhet të eksperimentojnë, të guxojnë, të përballen). Gjithsesi, për të qenë korrektë nga pikëpamja shkencore duhet nënvizuar fakti se të dy këta faktorë individualë, si orientimi drejt riskut ashtu dhe gjinia, rrisin probabilitetin për shfaqjen e sjelljeve të rrezikshme për shëndetin, por nuk parashikojnë 100% këto sjellje. Në kontekstin e bashkëveprimit person-individ faktorët ndërhyrës janë kaq të shumtë dhe lidhjet mes tyre kaq komplekse, sa më e mira që mund të bëjë sot shkenca e sjelljes është të flasë për faktorë risk, por jo faktorë përcaktues (determinantë të sjelljes).
Gjithsesi, njohja e faktorëve risk është një proces tejet i rëndësishëm, i cili informon dhe drejton më pas ndryshimin e sjelljes. Për t’u kthyer tek pyetja fillestare: nëse duhanpirësit realisht i thyejnë më shpesh rregullat e qarkullimit sesa jo-duhanpirësit, çfarë do të ndodhte me sjelljen e këtyre individëve nëse e lënë duhanin? A do të ktheheshin ata në shoferë më të kujdesshëm? Sikundër për shumë pyetje të cilat hulumtojnë dinamikat e sjelljes njerëzore, edhe kjo pyetje nuk ka një përgjigje të drejtpërdrejtë me po ose jo. Mbase përgjigja më afër së vërtetës është: ‘varet’; pra rezultati do të varej nga momenti në të cilin do të kryhej vëzhgimi. Lënia e duhanit është një proces i cili ka nevojë për një nivel të lartë vetëkontrolli dhe motivimi, sidomos për shkak të varësisë fizike dhe psikologjike që krijohet. Kjo është arsyeja pse individët të cilët sapo e kanë ndërmarrë këtë ndryshim në sjellje, fillimisht mund të kthehen në shoferë akoma më të këqij sesa kanë qenë. Kontrolli i tepruar që ushtrojnë mbi veten në raport me sjelljen e duhanpirjes kërkon një ulje kontrolli në drejtime të tjera, në mënyrë që individi të ruajë ekuilibrat e vet. Gjithsesi, jo domosdoshmërisht kjo nënkupton thyerjen e rregullave të qarkullimit, por mund të shfaqet edhe në formën e ngrënies me shumicë, angazhimit në akte më të shpeshta seksuale, rastësore ose jo, aktivitet i tepruar fizik, etj. Përballimi me sukses i fazës kritike për ndryshimin e sjelljes si dhe mbajtja e sjelljes së shëndetshme në vazhdimësi tregon një nivel të lartë kontrolli, motivimi dhe vetefikasiteti, i cili mund të shtrihet në dimensionet e ndryshme të sjelljes, përfshi dhe sjelljen në timon.
Është vërtetuar tashmë se ndryshimet në sjellje modifikojnë dhe karakteristikat e brendshme të individit si qëndrimet, besimet apo botëkuptimin e tij. A do të thotë kjo se mund të modifikojmë orientimin drejt riskut, apo çfarëdolloj faktori tjetër të brendshëm të një individi, thjesht duke u përpjekur të ndryshojmë sjelljen e tij? Përgjigja është po, dhe realisht kjo është filozofia e shumë programeve ndërhyrëse/parandaluese sidomos gjatë fëmijërisë dhe adoleshencës (p.sh., rritja e vetëvlerësimit, vetefikasitetit, kontrollit etj). Gjithsesi, sfida qendrore sot në Shkencën e Sjelljes vazhdon të mbetet optimizimi i masës së ndryshimit, dhe sidomos qëndrueshmëria në kohë e rezultateve.
*PhD, pedagoge në Universitetin Europian të Tiranës
