Antonia Young
-Femrat vendosnin të qëndronin beqare gjithë jetën, që në moshë të re, duke pranuar të “bëheshin” meshkuj për të zëvendësuar babain a vëllain e vdekur, ose për ti shpëtuar një martese të padëshiruar.
Këto janë burrneshat ose ‘virgjneshat’ e malësisë së veriut. “Fenomeni” a “dukuria”, paçka termit që përdoret është shfaqur herët, që prej kohës kur jeta në veri rregullohej prej “kushtetutës” së Lek Dukagjinit. Asokohe, burri qe jo vetëm shtylla e shtëpisë, por dhe i zoti i shtëpisë, ndaj një shtëpi pa burrë qe “shpi e mjerë, e vorfën, e dalun fare”. Kur burri nuk ishte, duhej krijuar një i tillë…
Ende sot, në veriun e Shqipërisë jetojnë disa gra si burra. Shpesh, është e vështirë të kuptosh se përballë ke një burrneshë. Mbas betimit për kthyer në mashkull, e me kalimin e viteve, trupi, fytyra e sjellja e tyre nuk kanë më asgjë të përbashkët me femrën. “Ato marrin një pamje tmerrësisht burrërore, jo vetëm sesi vishen, por edhe në lëvizjet e trupit”, shënon albanologia që prezantojmë më poshtë.
Interesimi për burrneshat shqiptare, i ka kaluar kufijtë e vendit. Më së shumti, janë të huajt ata që sot interesohen për to.
“Gratë që u bënë burra” titullohet libri i albanologes Antonia Young. Ai vjen në shqip nga “Scanderbeg books” dhe promovohet nesër paradite tek “Noel” përballë kinema “Millenium”. Ajo paraqet të dokumentuar, me emra e foto, ‘virgjneshat’ e fundme.
Kur ajo e pat nisur hulumtimin, shumë njerëz, jo nga veriu i Shqipërisë, nuk kishin dëgjuar kurrë për traditën e ‘virgjneshave’, ndërsa ata që kishin dëgjuar, mendonin se tashmë ky fenomen nuk ekzistonte më, të tjerë e mohonin me forcë mundësinë e ekzistencës së këtij fenomeni. Në fakt, ka ende sot njerëz që kur iu flet për këtë fenomen, mbeten të habitur, nuk e kanë dëgjuar më herët, nuk e besojnë dhe me sy të shqyer, pyesin për detajet dhe pse-të. Ka të tjerë, sidomos të huaj që shpesh shtrojnë pyetjen: Mos vallë këto femra kanë prirje homoseksuale? Për të kuptuar pse këto femra kanë zgjedhur të jetojnë kështu, duhet gërmuar më thellë, shumë më thellë se sipërfaqja që thotë shumë pak. Ndërsa dikush habitet, e dikush i quan anormale, ato mbeten të ngërthyera nga zgjedhjet e tyre, e në fund të jetës, ndihen mbase në paqe me dukjen e vet.
Interesi
Antonia Young ka pasur gjithnjë interes për ti njohur nga afër burrneshat shqiptare, interes i lindur prej leximit të Edit Durham. Një konferencë e mbajtur në Universitetin e Bradfordit në 1987 me temë ‘Gratë udhëtare në Ballkan’ e bëri të hamendësonte nëse ende ekzistonin ‘virgjneshat’. “Herën e parë që vizitova veriun e Shqipërisë më 1989, bëra kërkime lidhur me këtë çështje. Udhëtarët perëndimorë që vizitonin Shqipërinë në atë kohë, lejoheshin të udhëtonin vetëm nën një mbikëqyrje të rreptë, por ama për këto grupe ata kujdeseshin shumë dhe ishin mjaft të përgatitur, duke ndjekur itinerare të veçanta. Këto grupe e kishin të ndaluar të flisnin me ndonjë tjetër përveç drejtuesit të tyre ose me përfaqësuesit e shtetit. Të huajt ishin informuar për mrekullitë e kohës së komunizmit: Analfabetizmi i para Luftës Çlirimtare (kështu njihet Lufta e Dytë Botërore në Shqipëri), ishte ulur nga 85 në 5 për qind (te femrat ishte edhe më i madh), askush nuk fitonte dyfishin e asaj që fitonte një tjetër, nuk kishte taksa, nuk kishte krime, nuk kishte papunësi dhe qiratë ishin më pak se 10 për qind e gjithë të ardhurave. Gjithashtu, plani pesëvjeçar i vitit 1970, kishte përmbyllur elektrifikimin e të gjitha fshatrave”, shkruan Young në parathënien e librit të saj “Gratë që u bënë burra”.
Vetëm pak vite më vonë ajo do e merrte vesh çmimin e plotë të ‘progresit’ në Shqipëri. Ajo kujton se në dobi të këtij progresi, përveç tmerrit që njihet gjerësisht edhe sot, shumë libra u dogjën, shumë të tjerë u ndaluan. “Nuk kishte një planimetri qyteti ose harta rrugësh të sakta, i tillë ishte edhe shqetësimi i regjimit strikt stalinist, t’i mbante njerëzit e thjeshtë në padituri, ndërsa preokupohej për diçka që s’kishte aspak vlerë për përditshmëritë e tyre”,-shënon autorja. Porse interesi i saj qëndronte atje mes malesh të larta, tek gratë që u bënë burra. “Pak më vonë, u befasuam kur mësuam se fenomeni i ‘virgjneshave’ vazhdonte të ekzistonte, ku shumica e këtyre burrneshave, jetonte në veri dhe shumë më pak në jug, madje u tronditëm kur morëm vesh se ky fenomen vetëm 150 km larg nga kryeqyteti i Shqipërisë, ishte krejt i padëgjuar. Kjo shpjegonte, nga njëra anë, një shpërfillje ndaj qytetërimit, që i nxiste shqiptarët të pranonin mbijetesën e zakoneve, dokeve, nga anën tjetër, se fenomeni jetonte pa u shfaqur fare dhe se kjo pjesë e Evropës po i nënshtrohej një ndryshimi të thellë dhe të shpejtë, që dukej se me shumë gjasa do t’i transformonte të dyja, kontekstin dhe ekzistencën e qartë të këtij fenomeni që përshkruhet në këtë studim”,- shprehet Young.
Studimi
Qëllimi i këtij libri është ta memorizojë fenomenin unik të ‘burrneshave’ shqiptare, të këtyre njerëzve të ndershëm që mbijetojnë më së shumti në zona të shkreta të Shqipërisë Veriore, mu në brendësi të kontekstit kulturor dhe të vetë shoqërisë shqiptare. “Në vijim të studimit, do të përpiqem të sjell shkurtimisht disa përshkrime të këtyre grave (që prej vitit 1989) e të krahasoj disa shpjegime antropologjike e etnografike, me një analizë për to dhe gjendjen e tyre. Shpjegimi i disa kushteve historike, unike për Shqipërinë, do të na ndihmojë për të dhënë evoluimin në këto kushte të fenomenit dhe se si ka mbetur ende pjesë e kësaj shoqërie. Së fundmi, duke i shtuar faktet e reja nga lëmi i studimit tim të pavarur dhe nga intervistat e hollësishme të disave prej tyre në Shqipërinë e Veriut gjatë dhjetëvjeçarit të fundit, gjykoj se mënyra e të veshurit bën ndarjen e gjinive në një shoqëri thellësisht patriarkale”, sqaron Antonia Young.
