Nga Vladimir Myrtezai
Qyteti në veriperëndim të vendit, fotografuar në fantazinë dhe përjetimet e një fëmije, në zgjatimin e tij kishte fatin e një sfumimi të ëmbël e të shuar në abstragimin e butë të saj. Një diagramë çvendosëse në ruajtjen e çfazuar të një përpikmërie në përshkrim të këtyre dallgëve të fashitura në pafundësinë e vet. Ky kundërfakt në udhëtimin e numëruar mbrapsht unifikon këtë zhbërje nga fundi, që merrte e jepte shenja të mjafta esenciale nga ky qytet. Qe një flirt i fshehtë nga dashuri të konservuara si nënshtresa marrëdhëniesh diskrete.
Çfokusi e bënte edhe më të përgjithësuar e unikale tablonë, që më radhej e perëndonte shpeshtuar në sytë e mi. Shenjat virtuoze të përjetimeve me persona e personazhe mitike, të zmadhuara nga projeksionet e largëta, ruante në përskaj një traumë: atë se çfarë e kishte ngjizur ngjarjen.
Fashat e dritës, hedhur për të zbuluar këtë trup të ngrirë sa gjerë-gjatë, në një plastikë rrjedhëse nga më të çkoduarat për nga hepimi i dritës, sa nga njëra te tjetra situatë, që të jepte ndjesinë e strukturuar të një objekti për të zhbiriluar nga brenda gjithçka. Strukturat dhe arketipet masive në bashkëjetesë, me shkallët e analizës mendore të njerëzve, e bënte çdo gjë më të lehtë për të vendosur ritmet, kundër-ritmet dhe impasin e një ndodhie në lëvizje – jo të zakontë – nga njerëz jo të zakontë, dhe nga një kohë e rezervuar larg, si e mjegulluar. Çdo gjë shfaqej para meje me projeksionet e virgjëra e të freskëta, të stimuluara nga një shtysë e brendshme që mund të shkaktohet nga spazmat e kujtesës, që dekriptonin një akt në hallin e madh e të pandashëm njerëzor.
Më dukej gjithnjë si me dashje se fati më kish sjellë në këtë kuadrim natyror të zhvendosur në kohë, me qëllimin për të shënjuar me mprehtësi gjërat që i kisha parë dhe dashur në një kohë të përparme, si një lëndë e re e jetuar, ose si fatin që më takon, të cilin e vë në provën e parë si rrëfyes. Një dhuratë që të del përpara me aromat e materies së stampuar në sytë e mi, si një feksje e gjallë dhe e ruajtur e gjërave të prekura nga drita e parë.
Rrethinat e qytetit të Shkodrës qenë një kurorë e gurtë zallishtesh e rëre. Aty ku terreni ndeshej me praninë e zonave më të thella, ngjitej si pa kujdes nga ky lloj zhuri dhe e ishullonte krejtësisht qytetin, si për ta bërë edhe më të dukshme këtë lloj ndarjeje me qytetet e tjera më të afërta. Mendova se ky qe një faktor që, veçanërisht ky qytet, të qe i gjelbëruar mjaft dhe në një shumim të pavullnetshëm e të egër, ku njeriu dhe dëshirat sa vinin e zvogëloheshin. Qe një arsye bazë nga ku buronte ky natyralitet për jaret, për histori pothuaj misterioze në myshk e pjalm njerëzor, për një lloj evidence në kryherë, si faktor mbijetese me një bukuri të pashembullt. Gjithnjë e mendoja se qe kjo lloj harlisjeje e lirë e natyrës që i hiqte paksa prirjen dramatike dhe të ngulët historive të vetë qytetit të gazmuar. Ishte një veçanti e fotografisë së parë që shkrep njeriu, si përpara një të panjohure. Azhuri i mureve të gurta e fortifikonte edhe më rreptë qytetin.
Në mentalitetin e njerëzve qëmtohej lexueshëm në një formë shpërthyese e liberale një shprehje e kundërt e këtij shtrëngimi fizik, kur shpërthente muza e dëshirave të lira. Një lloj rikompensimi ciklik dhe i lirë, pa rregulla, por që sa vinte e i ngjante një sistemi fizik natyror, në një rend të zhdrejtë nga impulset e njerëzve në qytet.
Karakteri i rrethinave qe i ndryshëm, herazi i përshtatur nga modelimet e tij. Pjesa e sipërme e qytetit është disi më e gurtë dhe më e ashpër, ndërsa pjesa lindore shtrihej nga ranishte qarkuese të shtrira e melankolike, me shfaqje aty-këtu të zonave idilike. Grumbuj peshkatarësh që zhbënin kohën në kokërr të qejfit. Pjesa lindore qe e një natyre më të ngritur në volum dhe ndërpritej nga një lumë shumë i rrëmbyeshëm – lumi Drin. Në këtë zonë kish më pak peshkatarë dhe më shumë të papritura në lumë. Rrjedha e tij sikur rritej vazhdimisht, si një lajm që e frikësonte qytetin. Rrjedhat e ndërsyera të lumit në krahun juglindor ruanin edhe më shumë një tepri shkatërruese në kohë, dhe kish tashmë një qetësi të përkohshme me një rrezik në tentativë të marrë mbi vete. Pjesa tjetër në juglindje qe edhe më e komplikuar, pasi ishte një përzierje në bashkimin e dy krahëve të zhvilluar, dhe ruante aftësinë që të mund të takoje një peizazh e qytetarë të butë, të përshtatur disi më shumë e të urtuar ndaj mbarëvajtjes me të gjithën, natyrën e njerëzit bashkë. I pozuar nga vetë natyra e dyfishtë në këtë anë të qytetit, si me kast, ajo gëzonte një përzierje të dukshme mes të ardhurve dhe autoktonëve të hershëm, që kryenin zakonin e tyre ditor. Në këtë pikë bashkimi, në krah ngrihej kështjella e qytetit, që nga poshtë dukej se kish lëshuar bark mbi të. Shkurret dhe grumbujt e ulët të shelgjeve i jepnin kësaj rrethine dehëse një karakter më të fshehtë e intim, sepse ishte vendi ku shkëmbeheshin në natyrë marrëdhënie të fshehta njerëzore. Jo se nga krahët e tjerë nuk e ruanin këtë intimitet, por përkrahja natyrore qe më e afërt në këtë anë për të ndjellë vrunduj instinkti e reshje bashkimesh. Përballë këtij bregu shquhet edhe shtëpia e peshkatarëve: një ishullim i tkurrur e i gjelbër në mes të lumit, me një tensionim të butë, ku shëmbëllehej e gjithë kurora e dëshirave të gjuetisë. Njerëz në një afrim të dukshëm me gjojen dukeshin të heshtur, pa fjalë, si të largët dhe misionarë. Kjo panoramë e vjetër ravijëzonte një tjetër pohim të përsëritur pamor, pasi pjesa dërrmuese e qytetit kishte në hobitë e veta peshkimin me kallam apo me parangall. Kështu qyteti merrte një karakter edhe më hokatar në raport me bjerrjen shtatëpalëqejfeshe të kohës.
Më të çuditshëm ishin njerëzit e biçikletave, burra e gra në një dendësi të madhe fluturuese e të shpeshtë; formë e gjerë e rrezatimit përmes komunikimit në një ndikim ndjesish të raportuara në lëvizje vëllimesh në ajër. Raporti i personazheve bashkëngjitur biçikletës qe një tjetër përbashkim tipik i madh, që në të shumtë mund të shpjegonte raportet njerëzore, ku shumë shpesh dashuria për një send të përdorimit ditor merrte vlerën e një raporti njerëzor, në një stampim të zgjatur në kohë dhe modelime të shpejtuara takimesh. Këto bashkëngjitje etiketoheshin si shkurtime zhargon të zashme e tipizuese: Zija ting-tangu, Mazllum motor-java apo Malo gardalina, Dalip hallvatori, Menduh qimsi, Kut alltija, Mahir marmalata apo Vehbi boja e Nush sharabajka e kështu me radhë. Më kujtohet Fehto Jusi, ose Fehto Viberti, ngaqë qe një tjetër emblemë e stampuar e asaj kohe – shofer autobusi, vibertët e kuq të linjave nga veriu në qendër, një zanat në interes të lëvizjes halleshumë të njerëzve. Projeksioni i të rrëmuarit në pjesët e hershme zgjonte një tjetër mani tek unë: për t’i riparë të gjithë ata që shoqëruan fëmininë time dhe për t’i përmbledhur në sintezën e tyre të ngulët e ndikuese. Thellë-thellë qe një nga shkaqet për të më tërhequr edhe më tej në këtë korkolepsje të lënë pas udhëtimi për ta rrëfyer.
Pikërisht aty ku bashkoheshin dy korrente lumenjsh në rrjedhë, të shtrirë e ngjitazi në derdhje të përbashkët, bash aty ndodhnin pikëtakime të fshehta dashnorësh që në raste të përsëritura qenë marrëdhënie jashtë kurore. Pikëtakim si gjeografi ideale për një takim të fshehtë.
Fjala vjen, Shyretja qe një grua te të tridhjetat, që kish gjetur parajsën e fshehur jashtë shtratit bashkëshortor. Nga grua e dëshpëruar dhe e lënë mënjanë, papritmas kish zbuluar yllin e saj rrezatonjës: takoi lumtur binjakun e seksit tjetër; një takim që i shndërroi krejt jetën – një mrekulli qa ia kish rezervuar fati. Hamshori i saj qe një mashkull i dëshpëruar nga një martesë e dështuar. Ruzhdiu qe i ngazëllyer se si e kënaqte partnerja e tij. E shoqja i kish ardhur në majë të hundës. Raporti i tij me Shyreten qe traumatik dhe i hovshëm për nga epshet e larta. Ajo shkatërrohej në krahët e tij; shpërprishej me gërhama të pakontrolluara e zdërhallëse në puqjen e lartë. Kur ajo vinte ai kryhej në një përmbysje të zhurmët, sikur po i shkërmoqej nën vete një godinë betoni. Atë pjerrinë të rënies së përbashkët Ruzhdiu e konsideronte një nga takimet sublime që e sillte në vete. I siguronte ndjesinë që e realizonte të dashurën e vet dhe justifikonte egon burrërore. Ishte i bindur së brendshmi për mrekullinë e këtij binomi. Ruzhdiu mendonte se bota qe ndarë për fat të keq gabim. Nuk duhej shumë për të qenë i qetë e i kënaqur, përderisa Zoti i kish bërë dhuratë Shyreten. Kjo përputhje kishte një kimi magjike; domethënë, një alkimi.
Njëherë po plazhitesha në breg të lumit Buna, poshtë kalasë, në vijë të drejtë me ishullin e peshkatarit. Një rrypinë vend si i dyfishtë e i maskuar mirë nga një dyzinë dunash e shkurresh. Po mërxeja në diell mendime të kota me disa shokë të lagjes, kur nga mbrapa, në dunat e shkurreve dëgjoj një gulç rënkues të frikshëm, që fillimisht m’u duk si shkelje kallamishteje, e më pas si kacafytje me ndonjë kafshe të stërmadhe që hungërinte. Pas dy minutash dallova Shyreten që doli që andej duke iu marrë këmbët, sikur kish bërë mundje me dikë e mezi merrte frymë. E kisha parë nëpër lagje Shyreten dhe nuk më kish bërë asnjë përshtypje, por që nga ai moment, tek unë fitoi një përmasë të fshehtë, që e kisha dëshmuar konkretisht në një takim të fshehtë. Fakti që unë ia njihja këtë të fshehtë bëri që sa herë më shihte vjedhurazi në rrugë, ne të dy kishim privilegjin e një të fshehte që e ndanim në heshtje. Megjithëse nuk qe e bukur, ishte e bollshme dhe nganjëherë me dukej si një planet i harruar nga dashuritë; por, ja që në dëshpërimin e saj kish bashkuar dhe një tjetër energji: atë të Ruzhdiut, dhe kishte legjitimuar se mund të gjendej një shpresë për këdo që kërkonte një shpirt binjak në këtë dynja. Pjesa më e madhe e gjindjes e dinin se ata të dy kishin një lidhje, por fakti që ishin të martuar me partner të ndryshëm, e bënte më pak të përplasur këtë dalje nga shtrati – si një dramë e përsëritur bashkimesh të gabuara. Më pak se trishtueshme qe, sepse Shyretja nuk se ishte një femër konkurruese në përgjithësi, apo një pikëllim kolektiv që mbante vëmendje në qytet. Format e pleksjeve të shpirtit në qytet nuk ruanin ndonjë stereotip apo profil të caktuar. Ky qe një shkak që shumë lidhje ishin nga më të çuditshmet, dhe mjaft të fshehta e të ngarkuara me shkaqe banale realizimesh njerëzore. Për këtë arsye, më ngjante si baltovinë pa akte të ndara, me tërheqje dramatike. Nuk kish popull më të krahasueshëm e më me ngjyrim romantik se përbërja e njerëzve në qytetin verior Shkodër. Ngjante me një stil grumbullimi njerëzor disi ndryshe me çdo qytet tjetër. Humor dhe aftësi të çuditshme për të mos i marrë me përkushtim të tepruar e me ngjyrime reale ngjarjet që aksidentonin hapësirat e opinioneve në qytet. Ky qytet kish një ngazëllim religjioz të mjaftë, sa për të dalluar ndryshimet mes tyre dhe një dritë pavendosmërie e humori deri në shpërbërje të çdo solemniteti. Një ajër vibrues deri në mosbesim për t’i dhënë tonalitete të larta rregullave, apo epikes së këtyre grupimeve. Të vetmit që i jepnin një tonalitet të tillë solemniteti qenë vetëm shkrimtarët mediokër, që mbinin përngaherë si bimët aty-këtu nëpër këtë qytet, me një orientim të vetëdeklaruar të statusit të tyre. Por, e vërteta e gjallë në jetën e përditshme qe një tjetër dëshmi e distancës dhe aromës së çlirët, me atë lloj jete të fosilizuar dhe të projektuar në konceptimet letrare e të deklaruara intelektualiste të atyre që krijonin.
Një gjak ballkanas rridhte në damarë, i mjaftë për fluturime imagjinare. Por, mendova se ndoshta ishte një periudhë që i kish zilepsur në një dalje disi të molepsur me skemat e kohës. Historitë e përditshme, të fotografuara si zmadhime të realitetit, qenë me vlerë në një tjetër fazë pjekurie. Në çastet e fotografimit ato kishin mbarsjen, shijen, aroma dhe formatin e një çasti për të mos e lënë të zhduket. Më vonë ato u shndërruan në një emulsion të gatshëm për të qartësuar lëkurën njerëzore në shfaqje e sipër. Ndodhte shpesh që detaje apo kënde të stratifikuara bëheshin pjesë e interesit tim, dhe jo vetëm kaq, por në njëfarë mënyre një materie e çmuar në këto dhoma të mendjes.
Dalja nëpër periferi ka qenë në rrjedhë të një karakteri eksperimental e të trazuar. Hedhja në situata të rastësishme e të paprogramuara, ka bërë që në jetën time të hynin pa radhë gjendje shpirtërore nga më të ndryshmet. Njerëzit janë unikë për nga natyra e tyre dhe për nga rrethanat që e shquajnë njollën e qenies. Për këtë arsye asnjëherë nuk e kam kuptuar se si në krijime shkrimtarësh standardizoheshin në tipa e karaktere të stisura. I bindur tashmë se çdo gjë qe e derdhur në rrugë e kudo, me natyralitetin si lëndë për të rrëfyer, për të mbështetur hipoteza apo treguar njerëzisht atë çfarë të ndodh poshtë këmbëve të tua. Një realitet i muzikuar nga muzat e dëshirave të thjeshta, i pasforcuar, thjeshtë, në një zmadhim të dëshirës për një shenjë besnike, të vërtetë. Një ngjashmëri mes jetës dhe artit, për ta shtruar e vendosur në dhomën e errët të qenies në botë dhe kaq.
