Mendohet që zgjedhjet e fundit, të cilat i fituan konservatorët, shënojnë momentin e daljes nga kjo krizë politike. Por, nuk është i vogël numri i atyre që mendojnë se kriza do të thellohet edhe më tej. Tani më dihet që shkaktari i krizës është qëndrimi i popullit dhe partive politike ndaj BREXIT-it ose daljes nga Bashkimi Evropian.
Shkruan: Daut DAUTI, Londër
Brenda pesë viteve të fundit në Britani të Madhe janë mbajtur tri palë zgjedhje parlamentare. Nëse gjatë kësaj periudhe llogariten zgjedhjet lokale dhe një referendum, numri i daljes së qytetarëve për të votuar shkon edhe më lart. Dalja e shpeshtë në zgjedhje, sidomos në ato parlamentare, është shenjë që flet për kriza politike. Në historinë e gjatë politike dhe demokratike të Britanisë së Madhe asnjëherë më parë nuk ka pasur zgjedhje kaq të shpeshta. Gjykuar nga ky fakt, duhet të konkludojmë se ky shtet, me traditë të lashtë parlamentare dhe me demokraci ndër më funksionalet në botë, është përfshirë nga një krizë politike.
Mendohet që zgjedhjet e fundit, të cilat i fituan konservatorët, shënojnë momentin e daljes nga kjo krizë politike. Por, nuk është i vogël numri i atyre që mendojnë se kriza do të thellohet edhe më tej. Tani më dihet që shkaktari i krizës është qëndrimi i popullit dhe partive politike ndaj BREXIT-it ose daljes nga Bashkimi Evropian. Për të bërë ekzaminimin BREXIT-it, analiza duhet të fillojë nga qëndrimi i konservatorëve ndaj këtij fenomeni.
Në mesin e konservatorëve gjithmonë ka ekzistuar një rrymë euroskeptike, e cila e ka refuzuar prezencën britanike në Bashkimin Evropian dhe ndarjen e pushtetit me këtë organizatë supranacionale. Fuqia e kësaj rryme, e cila ka gjetur përkrahje në mesin e një aristrokracie tradicionale, por e përkrahur edhe nga disa intelektualë, nuk ka qenë e fuqishme deri para një dekade. Refuzimin e saj kundër përfshirjes në Bashkimin Evropian kjo rrymë e ka bazuar në limitimin ose humbjen e sovranitetit të shtetit britanik karshi Brukselit. Mburrja e këtyre britanikëve euroskeptikë e ka bazën në të kaluarën, kur Britania ishte fuqi perandorake. Prandaj, eksponentët e kësaj rryme vazhdimisht kanë bërë presion që të mbahet një referendum në të cilin populli britanik do të deklarohej ndaj kësaj kërkese. Kjo ishte arsyeja që David Cameron-i e mundësoi referendumin që u mbajt në qershor të vitit 2016. Qëllimi ishte që euroskeptikët të hiqeshin qafe, pasi që shumica konservatore, së bashku me tërë laburistët dhe liberal-demokratët, ishin të bindur që populli nuk do të votonte në favor të kërkesës së euroskeptikëve. Por, doli që politikanët britanikë e kishin gjykuar gabimisht situatën. Pas vitit 2004 gjërat kishin ndryshuar në Britani të Madhe. Diku rreth katër milionë njerëz kishin ardhur në Britani nga ish vendet e Evropës Lindore, që tashti ishin anëtare të Bashkimit Evropian dhe mund të lëviznin e të vendoseshin për të punuar e jetuar kudo që dëshironin. Për arsye të njohura e të panjohura, shumica e këtyre emigrantëve ia mësynin Britanisë. Politikanët dhe ekspertët u besonin të dhënave që dilnin nga sondazhet profesionale, të cilat dëshmonin se këta emigrantë ishin arsyeja kryesore që ekonomia britanike po mbahej mirë e, madje, po shënonte edhe përparim të dukshëm, duke u vendosur menjëherë pas asaj të Gjermanisë.
Nëse shifrës prej katër milionëve ia shtojmë edhe një milion që erdhën nga vendet tjera të botës, atëherë shihet se gjërat nuk janë zhvilluar ekskluzivisht në mënyrë pozitive. Këta emigrantë erdhën në mënyrë të papritur dhe, si rezultat, e vështirësuan funksionimin e shkollave, shëndetësisë, sigurisë etj. Këto kanë qenë pikat e pakëndshme, të cilat popullata vendase britanike i shihte më shumë dhe, praktikisht, nuk i përjetonte mirë. Kur gjërat nuk shkojnë mirë, “të huajt” janë ata që fajësohen dhe këtë qëndrim e mbante edhe një pjesë e shtypit të verdhë. Ndërkohë, vendin e përfshiu një valë populiste me bazë kundër emigrantëve, së cilës i printe Nigel Farage, një politikan i parëndësishëm, i cili nën petkun e një sharlatani e fshihte qëndrimin racist ndaj të huajve. Farage (me prejardhje franceze) trumpetonte se ardhja e të huajve ndalej vetëm nëse Britania dilte nga Bashkimi Evropian. Sipas tij, ky ishte “ilaçi” i vetëm kundër “të keqes” që e kishte përfshirë vendin. Edhe pse Farage u bë ideologu kryesor, dukej se kësaj politike nuk i besonte askush deri në momentin kur në këtë anë doli Boris Johnson-i. Me oportunizmin e tij, Johnson-i i dha fuqi populizmit që ishte në rritje e sipër. Megjithatë, deri në ditën e referendumit, të gjithë besonin se britanikët do të votonin me arsye.
Dallimi i rezultatit të referendumit ishte diç më shumë se 2 % në favor të daljes nga Bashkimi Evropian, por kjo mjaftoi që në politikën britanike të niseshin ndryshimet e mëdha. Ky ishte momenti kur u hap diga dhe vërshoi populizmi. Me fjalë tjera, ideja anti-evropiane që promovohej nga një grusht aristokratësh, u përqafua nga masat e gjëra, sidomos nga klasa punëtore, siç quhet ndryshe shtresa e ulët. Politikanët britanikë, nga frika e dënimit që mund të marrin nga votuesi i edukuar në një demokraci të themeluar qëmoti, nuk veprojnë kundër vullnetit të shumicës pa marrë parasysh se çfarë është përqindja. Për këtë arsye laburistët, në krye me Jeremy Corbyn-in, e ndërruan mendjen dhe e përkrahën daljen nga Evropa. Por, laburistët, përkundër konservatorëve, kërkonin dalje që kishte qëllim tjetër. Pasi që largimi e eliminon legjislaturën ekzistuese të Brukselit, Corbyn-i këtu e shihte mundësinë e nacionalizimit të pasurisë së korporatave të mëdha britanike, që dikur kanë qenë pasuri shtetërore, por që ishin privatizuar gjatë qeverisjes neo-liberale të konservatorëve të udhëhequr nga Margaret Thatcher.
Duhet theksuar se, në relacion me Evropën, në mënyrë stoike kanë qëndruar vetëm liberal-demokratët, të cilët vazhdimisht kanë qenë në favor të qëndrimit të shtetit të tyre në Bashkimin Evropian dhe të cilët edhe në këto zgjedhje u dënuan nga votuesit për shkak të koalicionit që kjo parti bëri me konservatorët në vitin 2010.
Një nga arsyet e fitores së fundit të konservatorëve është dështimi i laburistëve për t’i bindur votuesit, madje edhe ata tradicionalë, që të merrnin anën e tyre. Që nga viti 2010, kur nga kjo parti u larguan Tony Blair-i dhe Gordon Brown-i, laburistët janë duke përjetuar krizë në udhëheqje, që filloi me garën e vëllezërve David dhe Ed Milliband. Luftën për lidership e fitoi Ed Milliband, vëllai i gabuar, dhe që nga aty laburistët filluan rënien. Sikur ta fitonte pozitën e udhëheqësit David Milliband-i, ashtu edhe siç duhej, laburistët sot me siguri do të ishin në pushtet dhe nuk do të flitej për daljen nga Evropa. Ed Milliband-i e hapi rrugën e largimit të laburistëve nga qendra, ku e kishte vendosur Tony Blair-i. Këtë largim, edhe më tutje në të majtë, e vazhdoi Jeremy Corbyn-i, i cili fitoi përkrahje të madhe te gjenerata e re, por e humbi besimin te gjeneratat e vjetra.
Jeremy Corbyn-i ofroi një vizion të kënaqshëm për një shoqëri të drejtë dhe të barabartë, por nuk e shpjegoi në mënyrë adekuate se si do të bëhej kjo punë. Ai premtoi më shumë para për shëndetësi, arsim, mbrojtje të ambientit dhe luftë kundër varfërisë. Përkundër faktit që votuesit, në mënyrë dërmuese, e dëshironin këtë gjë, Corbyn-i nuk tregoi se kishte fuqi të liderit, i cili do t’i përmbushte këto premtime. Si shtesë, ai dështoi që ta sqaronte pozitën e tij ndaj BREXIT-it. Një pjesë e madhe e mediave ishte kundër politikës së tij të jashtme, duke e akuzuar si antisemitik dhe armik të Izraelit. Qëndrimi i tij ndaj politikës së jashtme ka qenë gjithmonë problematik, pasi që buronte nga një majtizëm mjaft radikal. Duhet kujtuar faktin që Jeremy Corbyn-i dhe Tony Benn-i (laburist mjaft i njohur dhe me influencë) kanë qenë pothuaj të vetmit politikanë britanikë që e kanë kundërshtuar intervenimin e NATO-s në Kosovë gjatë vitit 1999. Që të dy, së bashku me një grup të serbëve, kanë demonstruar vazhdimisht para dyerve të qeverisë britanike të udhëhequr nga partia e tyre laburiste. Në atë kohë e deri vonë, ngritja e Corbyn-it në lider partie ishte e paimagjinueshme, por kjo gjë ndodhi. Megjithatë, zgjedhjet e dhjetorit vërtetuan se projekti i Jeremy Corbyn-it ka përfunduar.
Laburistët, duke e dobësuar veten nën udhëheqjen e Corbyn-it, pa dashje u kanë ndihmuar euroskeptikëve konservatorë që ta ndërtojnë më lehtë e më shpejt rrugën e BREXIT-it. Edhe pse marrëveshja e kryeministrit Boris Johnson është arritur me Brukselin, ajo ende nuk është votuar në parlamentin britanik. Por, tashti kur Johnson-i e ka marrë fuqinë që dikur e kishte Margaret Thatcher, nuk duket se ka ndonjë problem që kjo marrëveshje të mos aprovohet sipas planit. Pra, Britania e Madhe pritet që në fund të janarit të largohet definitivisht nga Bashkimi Evropian.
Largimi nga një treg i madh, në të cilin Britania realizon 50% të marrëdhënieve të saj tregtare, nuk duket se është punë me mend. Pasojat e para do të vërehen në ngritjen e çmimeve për shkak të kthimit në fuqi të doganave dhe tarifave tregtare. Vështirësia tjetër qëndron në faktin e lidhjes së marrëveshjeve bilaterale me shtetet anëtare të Bashkimit Evropian. Në realitet, britanikët e kanë filluar këtë proces dhe gjatë këtij viti kanë nënshkruar 20 marrëveshje me shtetet joanëtare të Bashkimit Evropian. Një marrëveshje e tillë është nënshkruar edhe më Kosovën në fillim të dhjetorit (2019). Për shkak të vlerës së shkëmbimit tregtar (në vitin 2018 ka qenë vetëm 8 milionë funte), kjo është një marrëveshje që nuk duket shumë e rëndësishme për Britaninë. Por, poenta është se britanikët kanë filluar të veprojnë në këtë drejtim që nga viti 2018.
Në mënyrë ironike, ngritja e çmimeve dhe ndryshimet me efekt negativ më së shumti do t’ua vështirësojnë jetën mu atyre që kanë votuar për largim. Si zakonisht, ngritja e çmimeve dhe rënia e ekonomisë i godet shtresat që janë në pozita jo të favorshme ekonomike. Pritet edhe rënia e nivelit të punësimit, pasi që largimi krijon pasiguri në treg dhe disa kompani të mëdha janë larguar e disa presin të largohen nga trualli britanik. Shtimi i papunësisë nënkupton ndalimin e ardhjes së të huajve dhe mu ky është qëllimi i atyre që kanë votuar për largim ose për Brexit. Me fjalë tjera, këta votues, me ose pa vetëdije, kanë sakrifikuar, duke e pranuar rrezikun e ardhmërisë së tyre, me qëllim që të ndalet ardhja e të huajve.
Brexit-in e ka përshëndetur me gëzim Donald Trump-i, presidenti i SHBA-ve. Qëndrimi i tij negativ ndaj ekonomisë dhe politikës së Bashkimit Evropian është i njohur dhe kjo është arsyeja që ai i ka premtuar Boris Johnson-it lehtësime në arritjen e një marrëveshje të favorshme ekonomike në mes dy palëve. Marrëdhënia ekonomike dhe tregtare e Britanisë me SHBA-të është e rëndësishme për shkak se ky shtet është menjëherë pas Gjermanisë në volumin dhe vlerën e shkëmbimit tregtar. Trump-i dhe Johnson-i kanë ngjashmëri të shumta në karakteret e tyre. Këtë e vërteton edhe retorika e tyre. Në politikën e jashtme britanikët dhe amerikanët gjithmonë kanë kultivuar një marrëdhënie të veçantë (Special Relationship) e cila tashti ka gjasa të ofrohet edhe më shumë. Por, kjo do të ndodhë përkundër dëshirë së shumë britanikëve, pasi që Britania e Madhe ka filluar të përngjajë në një Amerikë në miniaturë. Frika nga kjo ngjashmëri qëndron në faktin se në Britani ka gjasa të zhduket një pjesë e konsiderueshme e kujdesit social dhe shëndetësor, me të cilën Britania është mburrur. Tashti ekziston frika se konservatorët do ta ndjekin shembullin amerikan dhe shumë shërbime që ofrohen falas do të kalojnë në pronësi private. Me këtë një pjese të madhe të qytetarëve do t’u kufizohet ose stopohet qasja në këto shërbime. Kjo do të shënojë fundin e shtetit social britanik.
BREXIT-i do të shkaktojë edhe probleme të brendshme politike me tendenca serioze të destabilizimit të vendit. Një gjë të tillë e ka paralajmëruar Partia Nacionale Skoceze. Skocezët në këto zgjedhje kanë votuar në mënyrë dominuese për këtë parti, duke e ndryshuar pamjen e hartës politike të këtij vendi, në të cilin konservatorët dhe laburistët kanë pësuar debakël të plotë. Udhëheqësja e kësaj partie, Nicola Sturgeon, ka paralajmëruar se skocezët janë në favor të qëndrimit në Bashkimit Evropian dhe se më nuk do të qëndrojnë si pjesë e Britanisë, e cila do të dalë nga aty. Si përgjigje, Boris Johnson-i ka bërë me dije se nuk do ta lejojë organizimin e referendumit të Skocisë, ku do të vendosej për largim. Çka do që ndodhë, vetëm ekzistimi i kësaj retorike është shenjë se kundërshtimet mund të shpijnë në një krizë politike ndërmjet Londrës dhe Edinburgut.
Britania e Madhe jashtë Bashkimit Evropian dhe pa Skocinë nuk do të jetë më fuqia e njëjtë politike, ekonomike dhe ushtarake. Në realitet, largimi i Skocisë shkakton shpërbërjen e bashkësisë shtetërore ekzistuese. Në këtë rast do të shfuqizohej “Act of Union 1707”, që është një marrëveshje dhe ligj që e rregullon bashkimin ndërmjet Anglisë dhe Skocisë, që në fakt paraqet krijimin e Britanisë së Madhe. Kufiri mes Irlandës Veriore, pra pjesës britanike, dhe Republikës së Irlandës, po ashtu është pikë që shkakton probleme. Largimi i Britanisë ka domethënie edhe për vendet e Ballkanit, ku jetojnë shqiptarët. E shqiptarët, sidomos Kosova, në Bashkimin Evropian do të mbetet pa mikun kryesor ose pa aleatin më të fuqishëm politik.
Sipas çfarëdo analize, BREXIT-i është një veprim i palogjikshëm, që e ka prodhuar populizmi, i cili ka rrezik se përfundon me dobësimin ose defaktorizimin Britanisë së Madhe, fuqisë kryesore ushtarake, politike dhe ekonomike evropiane.
