Nga Dennis P. Hupchick*
Libri i historianit Justin Mc.Carthy, “Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821-1922”. Princeton: Darwin 1996, është botuar në shqip vjeshtën e kaluar
Historia është një çështje narrative perceptimi, korniza themelore e së cilës është historia e civilizimit njerëzor. Historianët janë produkt i civilizimeve përkatëse, e kësodore ngjarjet që ata rrëfejnë janë po aq pasqyrim i realiteteve të civilizimit të tyre, sa edhe e njerëzve, historinë e të cilëve ata tregojnë. Kjo ngre çështjen e objektivitetit historik. Kur kanë të bëjnë me civilizime të vdekura – si p.sh. ai egjiptian ose minoan – interpretimet e ndryshme të dhëna nga historianët, zakonisht nuk shkaktojnë asgjë më shumë se sa thjesht diskutime akademike. Historianët që trajtojnë civilizimin e tyre, janë të kufizuar në interpretimin e tyre nga perceptimet e brendshme të realiteteve etnike, sociale, ekonomike, politike dhe kombëtare, të cilat u imponojnë historianëve standarde të një objektiviteti të pranuar. Kur historianët merren me civilizime të tjera bashkëkohore, kufizime të tilla shpesh kthehen në përgjegjësi, veçanërisht kur këto civilizime të tjera karakterizohen nga një kontakt i gjatë dhe shpesh konkurrues me civilizimin e tyre. Në këtë rast, perceptimi vetjak i historianit në lidhje me realitetin, me shumë gjasa i intensifikuar nga armiqësia kulturore tradicionale (ndaj civilizimit tjetër), mund të sjellë si rezultat keqparaqitje të paqëllimshme të ngjarjeve.
Një shembull i tillë ka qenë perceptimi historik tradicional evropian, në lidhje me civilizimin islam. Me shumë gjasa, asnjë shoqëri myslimane tjetër nuk ka tërhequr kaq shumë vëmendjen e evropianëve, sesa Perandoria Osmane. Gjatë periudhës së saj më të lavdishme, prej shekullit të katërmbëdhjetë deri në shekullin e shtatëmbëdhjetë, Perandoria Osmane frymëzonte frikë dhe admirim pa dëshirë. Në periudhën e saj të rënies, nga shekulli i shtatëmbëdhjetë deri në fillim të shekullit të njëzet, Perandoria Osmane ishte objekt përbuzjeje dhe urrejtjeje. Shumica e historianëve perëndimorë të shekullit të njëzet e kanë portretizuar epokën e artë të Perandorisë Osmane në terma të nënshtrimit progresiv të të krishterëve të Ballkanit, Anadollit dhe Kaukazit dhe e kanë karakterizuar periudhën e rënies, si një marshim triumfues i vlerave evropiane dhe nacionalizmit midis popullatës së krishterë, që gjendej nën Perandorinë Osmane. E shoqëruar kjo me një përpjekje gjithnjë e më të pafrytshme, shpesh edhe mizore, nga ana e autoriteteve islame të Perandorisë Osmane për të frenuar valën.
Përgjatë tri dekadave të fundit, brenda historiografisë evropiane, ka marrë hov një shkollë revizioniste për sa i përket portretizimit të historisë osmane. Kjo shkollë thekson se shumica e studimeve moderne (rreth Perandorisë Osmane) janë prodhuar nga ish-armiqtë evropianë të saj dhe nga nacionalistët që vijnë prej ish-vartësve të krishterë të Perandorisë Osmane. Ndër të tjerë, Standford Shaw dhe Maria Todorova kanë treguar se pasojat kulturore dhe sociale të sundimit osman për popullatën jomyslimane të perandorisë kanë qenë shumë pak më të rënda nga sa paraqitet në literaturën perëndimore. Çështje delikate si “barbarizmat e kryera nga turqit” vazhdojnë të rrëfehen, ku “tmerret e përjetuara nga bullgarët” (1876) dhe “masakrat e armenëve” (1915) janë dy prej shembujve fatkeqe që paraqiten shpesh në literaturën evropiane.
Haptazi revizionist, McCarthy ofron një rrëfim gjeografikisht të detajuar dhe tejet të dokumentuar, të mizorive të krishtera të kryera kundër popullatave myslimane në Ballkan, Kaukaz dhe Anadoll. Ai e fillon që me luftën greke për pavarësi (1821-1830) dhe vazhdon me luftërat Ruso-Turke të viteve 1828-1829 dhe 1877-1878, përzënia që rusët i kanë bërë myslimanëve të Kaukazit në vitet 1860, luftërat ballkanike (1912-1913), frontin lindor të Anadollit gjatë Luftës së Parë Botërore (1914-1917), përzënia e myslimanëve transkaukazian, që pasoi Luftën e Parë Botërore (1917-1920) dhe e përfundon me luftën nacionaliste turke për pavarësi (1919-1922). Ndërsa McCarthy pranon se statistikat të disponueshme janë shpesh jo të hollësishme, të pasakta dhe të pakategorizuara mirë (metodologjia e përdorur nga autori për t’u marrë me problemet e mprehta statistikore, janë paraqitur në një apendiks të librit), gjithsesi ekspertiza e tij e mirëprovuar në demografinë osmane e lejon autorin që të ofrojë një vlerësim deri diku të përmbajtur, sipas së cilit gjatë periudhës 1821-1922 popullata myslimane e Perandorisë Osmane ka pësuar përafërsisht 10.3 milionë viktima – një shifër kjo e ndarë pothuajse gjysmë për gjysmë ndërmjet vdekjeve dhe emigrimit të detyruar për në Anadoll – nga duart e armiqve të krishterë të perandorisë (kryesisht grekë, rusë, serbë, bullgarë, armenë, kozakë dhe gjeorgjianë). Analizat statistikore të McCarthy-t janë përmbledhur në tridhjetë e dy tabela.
Ndonëse vepra fokusohet në masakrat e kryera ndaj myslimanëve osmanë, gjithsesi McCarthy e trajton kalimthi çështjen tradicionale të krimeve turke, duke ia atribuuar ato instinktit reagues të mbijetesës së osmanëve përballë një kërcënimi fatal të dyanshëm: 1. Politikave gjenocidale dhe ultranacionaliste të Rusisë, shteteve të sapoformuar ballkanase dhe armenëve. Të gjitha këto shtete dhe popuj kishin si synim që të formonin shtet-kombe etnikisht homogjene, të cilat do të përfshinin toka të marra nga Perandoria Osmane. 2. Shtrëngimit mbytës të fuqive të mëdha evropiane, të cilat e bënë Turqinë të paaftë që të përballet në mënyrë të përshtatshme me turmën gjithnjë e në rritje të refugjatëve. në brendësi të territorit të tkurrur të perandorisë.
Libri është i vështirë për t’u lexuar. Ajo çka e vështirëson më tej leximin është shkrimi pedant dhe gabimet e shumta tipografike. Lexuesi mund të ketë kundërshti me interpretimet të caktuara të ngjarjeve që përshkruhen në libër, por të dhënat statistikore duken përgjithësisht të sakta. McCarthy ia del me sukses të sigurojë materiale faktike për të sjellë në një ekuilibër më objektiv historiografinë evropiane rreth periudhës së fundit të Perandorisë Osmane. Njësoj si shumica e ilaçeve, ndonëse të vështira për t’u kapërdirë, potenciali përmirësues dhe ndreqës i tyre duhet të jetë dobiprurës në terma afatgjatë.
*Historian Wilkes University
Nisja e rënies së Perandorisë Osmane erdhi nga Ballkani
Më 2 gusht të vitit 1903, do të nisë të bjerë Perandoria Osmane. Atë ditë do të fillojë kryengritja e udhëhequr nga Organizata Revolucionare e Maqedonisë së Brendshme, kundër Turqisë Osmane, e njohur gjithashtu si Kryengritja e Ilindenit. Kryengritësit arritën të shpallnin edhe republikën e tyre të Krushevës, e cila u shtyp me dhunë nga osmanët brenda pak ditësh.
Perandoria Osmane (1299 – 1923), është shteti paraardhës i Republikës së Turqisë së sotme dhe një nga perandoritë më të mëdha të historisë. Përfshinte 22,9 milion km² në majë të lulëzimit në shekullin XVI, duke mbajtur të pushtuara viset nga Afrika Veriore, Lindja e Afërt, Kaukazi deri në Evropë. Ishte rivali kryesor i shteteve evropiane kundër të cilave ndërmori shumë fushata ushtarake. Brenda perandorisë mbizotëronte rendi ushtarak dhe aristokracia e zgjedhur e padishahut ose sulltanit, sovranit të shtetit. Një ndër sundimtarët më të fuqishëm ishte Sulltan Sylejmani, ndryshe nga turqit quhej Kanuni Sulltan Sylejman.
Shekujt XVI dhe XVII ishin kulmi i lulëzimit të kësaj perandorie, ndërsa në shekujt XVIII dhe XIX, luftërat e shpeshta me Rusinë dhe Austro-Hungarinë shënojnë rënien. Përfshirja në Luftën e Parë Botërore, në krah me fuqitë qendrore, Austro-Hungarinë dhe Perandorinë Gjermane, osmanëve iu solli shkatërrimin e plotë të perandorisë së tyre. Lëvizjet nacionaliste turke shpallën Republikën e Turqisë në territorin e mbetur, i cili kryesisht banohej nga populli turk.
