Prof.dr. XHEVDET NASUFI
Që në fillim, miq të dashur, nuk mund të mos rifreskojmë kujtesën dhe vetëdijen tonë kolektive me faktin se përjetimet madhore dhe pozitiviteti admirues në Ballkan, në veçanti për shqiptarët si populli më i vjetër i tij, nuk kanë ardhur shpejt e as lehtë (atëherë kur kanë ardhur), por mjerisht nga errësira e thellë, nga pasiguritë e mëdha. Kanë ardhur edhe nga djersa e gjaku e nga skëterra e ferrit, që shekuj me radhë na kanë përcjellë pamëshirshëm si komb dhe si popull. Gjithmonë e kemi luftuar errësirën e tmerrshme dhe gjenerata të tëra janë shkrirë, flijuar dhe humbur në të pa trazuar ndërgjegjen dhe vetëdijen e të fuqishmëve apo dëmbërësve të tjerë. Në këtë holokaust dhe katrahurë kombëtare për fatin tonë të mirë dhe rrugëtimin e mbarë kemi pasur edhe një mik të çmuar, i cili në kujtesën tonë kolektive duhet të mbetet si një pikë shëndritëse e historisë sonë kombëtare, jo vetëm në të kaluarën e largët dhe të afërme, por edhe për në rrugëtimin e mëtejmë, kemi pasur SHBA-të dhe amerikanët. Nuk është e rastësishme që historia botërore zëshëm dhe fuqishëm ka konstatuar dhe konstaton paanshëm dhe lehtësisht se: ”Hapësira ballkanike është një shkretëtirë e populluar, e ashpër, malore, e rrëpirtë, e nxehtë dhe e ftohtë. E lagur nga lotët e kripur të detërave, e rrahur nga shqotat e luftërave e cingërima e maleve, e pikëlluar nga gjaku e dhembjet, e plagosur për vdekje dhe e mbushur sërish me jetë”. Ilustrimi dhe përshkrimi është i denjë e spirituoz, por edhe emblematik e në veçanti për shqiptarët, si njëri nga dy popujt jo barbar dhe autokton të Ballkanit me histori më të lashtë dhe ngjarje të bujshme, por akoma i etshëm për mirëqenie, barazi, demokraci dhe liri, në njërën anë, dhe për shoqëri e institucione plurale, që nuk e goditin dhe dëmtojnë demokracinë, në anën tjetër. Ky anakronizëm, arkaizëm dhe konfuzitet historik dhe vijues (intensiteti i ndryshëm) me tërë sublimen që ngërthen iu atribuohet shqiptarëve në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni. Këtu në Maqedoni, ku, edhe pse me atributin e shtetformësisë juridikisht, në numër të konsideruar qytetarësh, akoma janë të goditur nga segmentarizimi i skajshëm etnik dhe konfesional, nga ndjenja e hegjemonisë maqedonase në veçanti dhe sundimi totalitaro-militar i qeverisë aktuale, e të mos flasim për Shqiptarët në Mal të Zi, Serbi e Çamëri.
Miq të dashur, edhe pse sot historia ndërtohet dhe shkruhet në rrethana të ndryshuara, nuk mund të mos vërejmë në vijimësi ngjashmëri ekzemplar të riformatuara, që edhe sot ngacmojnë ndërgjegjen dhe vetëdijen e zgjuar, posaçërisht kur ato riformësohen si modele të skëterrës së shkuar në histori. Më kujtohet një ish politikan i lartë shqiptar në administratën federative, që i sugjeronte politikës federale jugosllave atëherë strategjinë ekzemplare antishqiptare, se si më lehtë të thyhet qëndrueshmëria e shqiptarëve ndaj presionit sllav. Ja si shprehej ai : Nëse dëshironi me lehtësi të thyhet qëndrueshmëria dhe të fitohet përkulshmëria e shqiptarëve, lini pa bukën e gojës fëmijët e tyre. Ai shqiptar(!!!) e dinte e dinte më së miri, se ishin fëmijët kënaqësia dhe begatia më e madhe biblike e bashkëkombësve të tij. Kështu i këshillonte politikani shqiptar pushtetbërësit sllavë. O tempora, o mores!?
Aktualisht sikur sheshazi po përballemi me një fenomen karakteristik, që konsisiton në manipulimin e skajshëm të shumë zhvillimeve dhe vlerave etnike, por edhe të manipulimit ekstrem të politikës e pluralizmit politik, gjë që dukshëm po i dëmton proceset demokratike në shoqërinë shqiptare. Efektet e veprimit të këtillë janë të pranishëm dhe lehtësisht të konstatueshëm si në Maqedoni,Kosovë, Shqipëri por gjithkund ku jetojnë e veprojnë Shqiptarët. Nëse i referohemi doktrinës politike, atëherë është mbisundues mendimi dhe qëndrimi, se sistemi shumëpartiak (më shumë se dy parti) për shoqëritë dhe sistemet ku jetojnë dhe veprojnë shqiptarët aktualisht është më pak i akseptueshëm, respektivisht më pak funksional. Favorizimet dhe benefitet e sistemit dypartiak për dallim nga ai shumëpartiak janë mbisundues. Kjo për arsye të thjeshtë dhe pragmatike, pavarësisht që janë të padallueshëm dhe simbiozë në kuptimin doktrinar dhe si element thelbësor i shoqërive plurale në semantikën e tyre. Konkretisht , kur në shoqëritë plurale analizohen dhe komparohen dy elemente përmbajtësore të pluralizmit, nxirret përfundimi si vijon: Shoqëria plurale në strukturën dhe përmbajtjen e vet në parim ngërthen organizimin politik partiak i mbështetur dhe i ndërtuar në mbrojtjen, arritjen dhe ruajtjen e interesave të caktuara,qofshin etnike,ekonomike, zhvillimore, politike, apo të ndonjë sfere tjetër. Në Maqedoni kjo është e ekstremizuar në kuptimin etnik, pasi të tëra partitë politike kanë përbërjen,strukturat dhe programet në baza etnike, që vetvetiu parafrazon, apo i qartëson problemet e hapura etnike veç mes shqiptarëve dhe maqedonasve,por edhe përbrenda etnive. Pra,nëse nisemi nga ideja, se grupimi partiak (organizimi politik dypartiak) është artikulim më i lehtë i interesave të caktuara grupore, duke anashkaluar përbërjen ideore, gjykojmë në këtë sens, se organizimi partiak (grumbulluesit e tij) i kanë sistemuar dhe grumbulluar gjatë veprimit paraprak interesat politike, që lehtësisht sistemohen dhe segmentarizohen etnikisht, apo për objektiva të tjera për dallim nga sistemi shumëpartiak (më shumë se dy parti) në të cilin është më vështirë të sistemohen, grumbullohen dhe segmentarizohen interesat e grupimit. Mirëpo, paralelisht me këtë në kuadër të këtyre nënsistemeve gjithmonë plurale, edhe kontrollimi dhe qartësimi i kufijve të interesave të sistemuara, e në veçanti të elitave politike të tyre, është skajshëm më i vështirë në sistemin plural shumëpartiak, për dallim nga sistemi plural dypartiak. Pra, kufijtë përkufizues dhe kontrollues të interesave të sistemuara të grumbullimeve politike më lehtë dhe më shpejtë përcaktohen dhe kontrollohen në sistemet dypartiake. Shembull tipik i këtillë është vet Shqipëria dhe Kosova(kjo tani më tejet karakteristike në përmasa doktrinare) së fundit, ku edhe një grupim i vogël politik, jo për shkak të performimit të vet, apo se ka promovuar ide dhe projekte madhore zhvillimore, apo që ka produktuar qeverisje dhe produkte qeverisëse madhore, qenësisht ka determinuar, apo determinon qeverisjen. Pra,qenësisht ka indikuar apo ndryshuar skenën politike, pikërisht si rrjedhojë e sistemit shumëpartiak, që ngërthen në vehte mjaft mangësi dhe anomali, të cilat reflektojnë edhe më ndjeshëm në sistemet dhe shoqëritë në tranzicion, siç është Shqipëria, Maqedonia e Kosova. Konkretisht, në shoqëritë tranzituese sistemet e këtilla plurale politike në nivel të qeverisjes, duke përfshirë qeverinë dhe institucionet e qeverisë dhe tërë organet në varshmëri të saj, në esencën e veprimit të vet manifestojnë shkallë të theksuar mosefikasiteti, pragmatojnë dhe produktojnë nivel të lartë mosmarrëveshje, moskoordinim dhe disharmoni , që implikon lëshime dhe dëmtime që dobësojnë sistemin, që sulmojnë demokracinë, që cenojnë të drejtat dhe liritë e qytetarit e që dobësojnë qeverisjen në tërësi. Konkretisht, gjendjet e tilla shoqërore të legjitimuara dhe legalizuara në zgjedhje parlamentare, apo që ndërtohen në situata dhe për nevoja të veçanta, si p.sh qeveria e zgjëruar pas konfliktit të armatosur në Maqedoni në vitin 2001, apo zhvillimet e papritura pas zgjedhjeve parlamentare në Kosovë, në fakt krijojnë hapësira dhe produkte politike, që dëmtojnë tërë zhvillimin efikas të qeverisjes. Në Kosovë kjo tani po manifestohet ka gjatë kohë në formën më negative të mundshme, në radhë të pare për liderët partiak,por edhe për mbar shoqërinë kosovare dhe institucionet e saj. Fundja është tejet sinjifikativ fakti se shumë parti të vogla, jo që detonizojnë efikasitetin e qeverisjes, por edhe më vështirë se aq, vështirësojnë harmonizimin dhe koordinimin e interesave fillestare apo interesave që i kanë paraprirë ndërtimit të qeverisë. Krahas kësaj efektet e njëjta negative të këtij nënsistemi manifestohen edhe në fazën e kontrollimit të interesave të përkufizuara dhe sistemuara fillimisht. Sigurisht që këto mangësi qenësore, që manifestohen në sistemet e këtilla qeverisëse tek ne e që me siguri nuk janë edhe të vetme, eventualisht do të mund të evitoheshin apo minimizoheshin, sikur të mos mungonte bashkëbisedimi intensiv, koordinimi kombëtar dhe ndjenja për interesin e bashkësisë në mënyrë të sinqertë si dhe përgjegjshmëria për të bërat dhe të pabërat.
Mjerisht, në politikën shqiptare mbisundon interesi i elitave politike, bile edhe karshi grupimit politik partiak në kuptimin doktrinar, andaj edhe shumpartiakizmi skajshmërisht është duke u poentuar në benefit dhe konto të elitave politike dhe interesave të tyre, që manifestohen lehtësisht në mbijetesën e tyre të gjatë në politikë dhe liderizëm, edhe përpos dështimeve në qeverisje ose në politiken oponuese karshi qeverisjes.
Kuptueshëm, në këtë storie politike fenomeni i shfrytëzimit të demagogjisë politike, jo që është i skajshëm dhe i pashembullt, por paralelisht ai shndërrohet në mjet dhe përmbajtje themelore e të ashtuquajturave rezultate qeverisëse. Shkohet bile aq larg, sa që demagogjia e këtillë përfshin edhe të ashtuqujturat përvoja komparative pozitive, duke përfshirë edhe ato të sistemit dypartiak amerikan në llafime politike. Ky sistem në praktikë, jo që nuk respektohet, përkundrazi sfidohet dhe anashkalohet pothuajse tërësisht. Shqetësimi për këtë duhet ta brengosë çdo qytetar, sepse anashkalimi i demokracisë amerikane si shembull dhe sistemi dypartiak i tyre, si një nga modelet më të suksesshëm të dypartizmit në demokracitë liberale bashkëkohore,në thelbin e vet ngërthen vlerën, mëshirën, lirinë, mirëqenien dhe paqen mes njerëzve. Vallë, a nuk duket se elita politike tek ne, jo rrallë në veprime ngërthen standarde, që bien në kundërshtim me parimet amerikane, që e cilësojnë shpirtin e lirë të njeriut pikën kulmore të demokracisë liberale? Në këtë kontekst,vallë, a nuk ishin këto vlera mbi të cilat u ndërtua dhe u realizua sulmi dhe mbrojtja e Kosovës dhe kosovarëve nga ana SHBA-së dhe NATO-s kundër politikës millosheviqiane? Vallë, ku është ndjeshmëria e klasës politike shqiptare ndaj këtyre vlerave në praktikimin e politikave të demokracisë plurale?
Në këtë amallgamë,e veçmas katrahurën politike tani në Kosovë, në dy ciklet e fundit të zgjedhjeve vendore në Maqedoni, struganët (shqiptarët) nëpërmjet përpjekjeve për stabilizim dhe konsolidim të rrjedhave demokratike i dhanë një tonalitet tjetër jetës politike ndër ne dhe pluralizmit. Nëse i referohemi dekadës së fundit, apo zhvillimeve zgjedhore të përmendura në Strugë (pjesërisht ato parlamentare), ato duhet të kuptohen edhe si përpjekje për konsolidim të veprimit politik, të demokratëzimit të shoqërisë shqiptare dhe mirëqenies qytetare. Nëse u referohemi përsëri këtyre zhvillimeve, respektivisht zgjedhjeve të parafundit dhe të fundit vendore në Strugë(vetorganizimi qytetar), gjithsesi të njëjtat duhet të kuptohen edhe si një fillimmbrojtje (në mungesë të kujdesit të elitave politike) qytetare dhe kombëtare nga kërcënimi i interesit kombëtar përballë ekstremizmit nacionalist maqedonas dhe abuzimit me pluralizmin politik të klasës politike shqiptare në Maqedoni.
Zhvillimi i këndshëm politik në këto dy evenimente në Strugë, nuk i kontohet klasës politike për sens etnik, kurse performansa pozitive politike kombëtare sigurisht se nuk do të efektuohej, sikur kandidatët shqiptarë në fushatë dhe gjatë votimit për fitore të kreut të Strugës(në të dy ciklet),nuk do të shkonin vetëm me simbole etnike. Qartësisht, në të dy ciklet e fundit të zgjedhjeve vendore, qytetarizmi shqiptar mbisundoi ambientin zgjedhor dhe fitoi manaxhuesin e komunës.
Gjendja e këtillë me implikime në shpirtin dhe qenien e njeriut, sheshazi produktoj homogjenizim në rrafshin etnik, në veprimin intelektual dhe kombëtar në zgjedhjet vendore në Strugë. Çuditërisht, ndër shqiptarët në Maqedoni ky homogjenizim nuk u manifestua në zgjedhjet e fundit parlamentare, përkundrazi edhe u dobësua,pra pikërisht në Strugë. Dukuria u manifestua ashtu që pos mes tre partive(pluralizmi shumpartiak),ndasia dhe heterogjenizimi u shtri edhe brenda partive(në PDSH) që domosdo goditi interesin kombëtare. Reaksioni qytetar në dy ciklet e fundit të zgjedhjeve vendore në Strugë lehtësisht dhe spontaniteti e faktoi homogjenizimin shqiptar si interes madhor, por jo edhe në zgjedhjet e fundit parlamentare, kur u faktua heterogjenizimi dhe segmentarizimi, i cili pragmatikisht edhe i tatimoi shqiptarët e Strugës me një deputet të humbur.
Miq të dashur,kjo është edhe mësim nga pësimi, etnocentrizmi dhe konfuzioni për etnogjenezën antike, por edhe koncentrimi apasionues i pushtetit në një individ produkton pasiguri dhe destabilitet në Maqedoni. Kjo është e pritshme,në veçanti në shoqëritë siç është Maqedonia, me ndarje dhe pabarazi të theksuar në rrafshin etnik. Kjo rrethanë sinjifikuese impenjon nevojën për qartësi në politikë, pastërti morale dhe etike në veprim,për kapacitete dhe resurse pozitive kombëtare, ku nuk ka vend as për të paditur, as për të dyshimtë… dhe konformist që vallen udhëheqin. Duhet të flaket mësimi I konfrontimit si të pabarabartë me maqedonasit, siç po ndodh edhe pas fillimtranzicioni e këndej (pos në qeverisjen 1998-2002),,por edhe pas luftës së 2001, që në rrafshin global nuk dallon nga skemat e konformizmit tradicional të qeverisjes së Shqiptarëve me sllavët në histori. Pra, edhe pse shteti është multietnik në rrafshin juridik, funksionimi nuk është i tillë. E tërë kjo po përforcon bindjen e pasigurisë në politikat vijuese në Maqedoni,e cila më së miri mund të ilustrohet me idenë se askush nuk mund të fitojë asgjë duke kultivuar ekstremet,siç veprojnë politikanët aktual maqedonas,apo duke u bërë peng i politikës ekstreme, apo duke përfituar nga ajo,politikanët aktual shqiptare.
