Klementin Mile
Të diplomuarit e parë të këtij viti akademik bënë atë që bëjnë të gjithë të diplomuarit: festuan përfundimin e ciklit të studimeve, duke çliruar në mbrëmje energjitë e disiplinuara për shumë kohë dhe të nesërmen me zbardhjen e ditës filluan pushimet. Shumë mirë deri këtu. Veçse shumë njerëz thonë: “Pushimet nuk do të zgjasin përgjithmonë. Do të vijë një ditë kur do të mbarojnë dhe, atëherë, të diplomuarit do të shohin që diploma e marrë s’u vlen për asgjë. E me shumë gjasa do përfundojnë kamerierë si të tjerët, ose do të nisin punë në ndonjë call center. Vetëm ata që i kanë prindërit të pasur dhe të pushtetshëm do t’i shpëtojnë këtij fati”.
Atëherë, a është vërtet zero vlera e një diplome universitare? Nëse kjo është e vërtetë, pedagogët dhe administratorët e universiteteve e kanë pak t’i quash hipokritë, ndërsa studentët dhe prindërit e kanë pak t’i quash naivë. Nëse kjo është e vërtetë, ajo që shkatërrohet është vetë jeta. Pedagogët dhe administratorët shkatërrojnë jetën e të tjerëve, ndërkohë që studentët dhe prindërit shkatërrojnë jetën e tyre.
Por, fatmirësisht, nuk është tamam ashtu. Filozofi dhe sociologu gjerman Niklas Luhmann na kujton se sot jetojmë në një shoqëri moderne. Për njeriun, të jetojë në një shoqëri moderne do të thotë të marrë pjesë në të vetëm me anë të roleve që luan, pra vetëm duke përdorur një pjesë të kapacitetit të vet fizik dhe intelektual, vetëm atë pjesë që e ndihmon të performojë rolin. E kjo do të thotë që në shoqërinë moderne gjërat e çmuara si paratë, pushteti dhe prestigji i njeriut përcaktohen nga rolet që ai luan në sistemet e shoqërisë. Sisteme të shoqërisë moderne janë politika, ekonomia, drejtësia, feja, arti, shkenca, edukimi, shëndetësia, masmedia, familja, sporti, dhe intimiteti. Në secilën prej tyre njeriu mund të luajë një rol, të rëndësishëm ose jo, që i sjell para ose jo, që i rrit prestigjin ose ia ul.
Për të diplomuarit kjo do të thotë që prestigji që u jep diploma universitare në sistemin edukativ të përkthehej në para në sistemin ekonomik, pra në një punë të mirëpaguar. Po përse kjo gjë nuk ndodh gjithmonë dhe, në disa vende, si Shqipëria, ndodh rrallë? A mos duhet t’i rikthehemi idesë që diploma universitare nuk ka fare vlerë? Kjo çështje lidhet me integrimin e shoqërisë moderne. Luhmann na thotë që kjo shoqëri karakterizohet nga integrimi pozitiv i ulët dhe nga integrimi negativ i lartë. Pra, në shoqërinë moderne, të kesh rol të rëndësishëm në një sistem të saj, nuk sjell domosdo rol të rëndësishëm edhe në sistemet e tjera. Këtë thotë integrimi pozitiv i ulët i shoqërisë: pasja e një diplome universitare (roli i rëndësishëm në edukim, merita akademike) nuk sjell domosdo një punë të mirë (rol të rëndësishëm në ekonomi, mirëqenie ekonomike). Të kundërtën thotë integrimi negativ i lartë i shoqërisë: mospasja sjell mospasje. Të mos kesh diplomë universitare sjell thuajse domosdoshmërisht që nuk do të kesh punë të mirëpaguar, nuk do të kesh pushtet dhe nuk do të kesh prestigj.
Ka raste, megjithatë, kur mospasja sjell pasje. Ka raste kur njerëz të paarsimuar mjaftueshëm, ose me rezultate akademike të dobëta, arrijnë të kenë pushtet, para dhe prestigj. Në këto raste, bregun e mospasjes dhe bregun e pasjes i bashkon ura e korrupsionit dhe herë të tjera, ura e kriminalitetit. Vetëm përmes korrupsionit dhe kriminalitetit integrimi pozitiv i ulët i shoqërisë bëhet i lartë. Kjo është dëshpëruese për të diplomuarit që nuk i kanë këto mjete, pasi u duhet të konkurrojnë në një mjedis të pandershëm dhe të shohin t’u ulen shanset. Por sidoqoftë, vlera e diplomës universitare nuk është zero. Ajo qëndron në dallimin ndërmjet integrimit pozitiv dhe negativ të shoqërisë. Të kesh diplomë universitare nuk të siguron patjetër një jetesë të mirë në terma ekonomikë dhe socialë; por ama të jep shansin për ta pasur. Nga ana tjetër, të mos kesh diplomë universitare (dhe të mos disponosh as mjete korruptive dhe kriminale), të garanton një jetesë ekonomike dhe sociale të keqe dhe nuk të jep asnjë shans për ta përmirësuar.
