Kongresi i Studimeve Arkeologjike Shqiptare që u mbajt në 65-vjetorin e krijimit të institucioneve të arkeologjisë, që njihet si “shkolla arkeologjike shqiptare” në një botim voluminoz, ku janë pasqyruar problematikat në kërkimin shkencor
Pothuajse ka kaluar një vit nga koha kur organizuam Kongresin e Studimeve Arkeologjike Shqiptare, qe zhvilloi punimet më 21–22 nëntor 2013 në Tiranë, me rastin e 65-vjetorit të krijimit të institucioneve të arkeologjisë, të asaj që njihet si “shkolla arkeologjike shqiptare”, ku kanë vënë nga një gur me peshë breza arkeologësh. Gjatë kësaj periudhe arkeologjia shqiptare realizoi jo vetëm zbulime të mëdha të kulturës materiale e shpirtërore të qytetërimeve të shkuara (vendbanime, qytete, monumente e objekte) nëpërmjet ekspeditave kërkimore në terren, por forcoi edhe fizionominë e saj si shkencë. Këto arritje janë pasqyruar gjithashtu në qindra artikuj studimorë të botuar në revista si Buletin i Institutit të shkencave, Buletin i Universitetit të Tiranës, Studime historike e më pas në revistat e specializuara për arkeologji Iliria, Candavia, në revista shkencore jashtë vendit, si dhe në një varg botimesh monografike.
Ndryshimet e mëdha demokratike dhe përpjekjet e Shqipërisë për t’u afruar e integruar me vendet e tjera evropiane në fillim të viteve ‘90, krijuan kushte të reja për kërkimin shkencor sipas modeleve perëndimore. Këto zhvillime ndodhën në periudhën kur Shqipëria kalonte vështirësi të mëdha, në kushtet e transformimit politik, ekonomik dhe shoqëror. Projektet shumëvjeçare të gërmimeve bashkuan përvojat e arkeologëve shqiptarë me ato të arkeologëve dhe specialistëve nga vende si Franca, Italia, Britania e Madhe, Gjermania, SHBA, Austria, Zvicra, Izraeli, Polonia e Greqia në kërkimet për të gjitha fushat e arkeologjisë, si për Prehistorinë, Antikitetin dhe Mesjetën. Ky bashkëpunim i ngushtë midis arkeologëve shqiptare e atyre të huaj shënon një etapë të re për arkeologjinë shqiptare dhe solli si domosdoshmëri realizimin e një kuvendi në të cilin do të debatohej mbi tablonë e re tashmë të krijuar nga gërmimet dhe studimet arkeologjike në mijëvjeçarin e ri, me pjesëmarrjen e studiuesve vendas dhe nga universitetet analoge të huaja tashmë prezente në kërkimin arkeologjik shqiptar. Ky Kongres solli në qendër të vëmendjes përvojën e shkollës arkeologjike shqiptare dhe rrugën e saj të integrimit në arkeologjinë evropiane.
Në kongres u mbajtën 70 kumtesa, 25 nga kolegë të huajt, 10 nga pjesëmarrësit nga Maqedonia dhe Kosova dhe pjesa tjetër i përket kontributit të Institutit të Arkeologjisë së Shqipërisë, të cilët prezantuan zbulimet me të veçanta të mijëvjeçarit të ri në territorin e Shqipërisë, Kosovës e Maqedonisë.
Disa nga çështjet e diskutuara ishin rishikimi i kronologjisë në prehistorinë shqiptare, qytetin e periudhës ilire apo përforcimin e të dhënave mbi çështje të etnogjenezës shqiptare, bilance në kërkimet epigrafike, numizmatike apo ikonografinë.
Ishte një kongres rezultatesh dhe përgjithësimesh që në disa drejtime është një ballafaqim i arkeologjisë Shqiptare dhe arkeologjisë evropiane, një krahasim shkollash dhe natyrisht nivelesh ku arkeologjia shqiptare duket se tashmë ka arritur nivelin e duhur bashkëkohor.
Vetëm një vit më pas, falë një pune sistematike të stafit të Institutit Arkeologjik, u arrit që ne të botojmë Aktet e Kongresit Ndërkombëtar të Studimeve të Arkeologjisë Shqiptare. Ky botim është kontribut i 72 autorëve dhe bashkautorë të fushave të arkeologjisë, historisë antike, antropologjisë, numizmatikës etj. Në këtë botim të tërheqin vëmendjen rezultatet e reja të 41 projekteve kërkimore të realizuara gjatë 15 viteve të fundin në gjithë Shqipërinë.
Na duken me mjaft interes rezultatet e paraqitura në këtë botim të kërkimeve në fushën e prehistorisë që kanë kontribuar si për zbulimin e siteve të reja në zona më pak të eksploruara e të studiuara, ashtu edhe për zbatimin e mjeteve e të metodave moderne të kërkimit shkencor, dhe kanë synuar shtrirjen e tyre edhe për periudha të pastudiuara më parë ose të studiuara pak, siç ishin ato për Epokën e Gurit (Paleolitin e Mezolitin), të cilat zbuluan një numër të madh qendrash me gjetje mjaft interesante. Këto zbulime, u reflektuan ne botimin e tyre në Aktet e Kongresit nga prof. Ilir Gjipali, prof. Jurgen Richter, Rudenc Ruka etj., duke ndryshuar plotësisht hartën arkeologjike për Prehistorinë e thellë të Shqipërisë, duke u shtrirë në të gjithë Ultësirën Bregdetare, nga veriu në jug. Kjo u arrit dhe si rezultat i një bashkëpunimi të ngushtë me universitete të SHBA dhe Evropës. Për periudhat e tjera të Prehistorisë nga Neoliti në periudhën e Hekurit, kujdes është treguar për thellimin e kërkimeve dhe për zgjerimin e të dhënave duke u mbështetur në zbatimin e shkencave ndihmëse si gjeoarkeologjia, arkeozoologjia, arkeobotanika, paleontologjia, palinologjia etj. Kërkimet për periudhën e fundit të Epokës së Gurit (Neolitit), të realizuara nga dr. Susan Alen dhe prof. Ilir Gjipali, të prezantuar në këtë botim, kanë për objekt studimi procesin e neolitizimit të territoreve të Shqipërisë. Ata synojnë të kontribuojnë mbi rolin e komponenteve kulturore në procesin e neolitizimit në tërësi, por edhe për kryerjen e datimeve absolute dhe renditjen kronologjike të Neolitit të hershëm në Shqipëri. Gërmimet në rajonin e Korcës, nga prof. Petrika Lera, prof. Gilles Touchais dhe dr. Cecile Oberëeiler, prezantojnë një kontribut me rëndësi për mijëvjeçarin VII, Bronzin e hershëm (fundi i mijëvjeçarit III) deri në fillimin e periudhës së Hekurit (rreth 700 para e. r.). Problematika që lidhen me epokën e Bronzit dhe të Hekurit janë trajtuar tashmë në një sfond të ri, kjo falë hulumtimeve të reja të viteve të fundit nga prof. Adem Bunguri, për Shqipërinë dhe Kosovën, si dhe kontributin e prof. as. Muhamet Belaj për regjionin e pellgut të Drinave. Një pasqyrë e aktivitetit kërkimor të përbashkët Tiranë-Prishtinë për përpilimin e Hartës Arkeologjike të Kosovës, vjen me kontributin e dr. Kemajl Lucit ku shënohet evidentimi i 264 qendrave arkeologjike, shumica prej të cilave janë zbulime të reja me përkatësi kohore të ndryshme. Po ashtu me interes shkencor vlerësojmë kontributin e paraqitur nga prof. Petrika Lera dhe dr. Oikonomis, për gërmimet arkeologjike në ishullin e Maligradit.
Periudha e Antikitetit zë volumin më të madh të Akteve të botuara të Kongresit dhe përfshinë studime dhe kërkime arkeologjike për shumicën e qyteteve antike, si Scodra (nga prof. As. Saimir Shpuza dhe prof. Pjoter Dychec), Lissos (prof. Gëzim Hoxha dhe dr. Andrea Oetell), Dimal (prof. as. Belisa Muka dhe prof. Michael Heinzerman), Antigone (prof. Dhimitër Condi), Foinike (prof. Shpresa Gjongecaj dhe prof. Sandro de Maria), Hadrianopol (prof. Dhimiter Condi dhe prof. Roberto Perna), Apoloni (prof. Faik Drini dhe prof. Jean Luc Lambole), Butrint (prof. Dhimiter Condi dhe dr. David Hernandez, Durrës ( dr. Edi Shehi dhe dr. Caterine Abatie Reynal), Orikum (prof. As Saimir Shpuza dhe prof. Jean Paul Descoeudres). Tematika e kërkimeve në këto qendra është orientuar tek problemet e urbanistikës, komplekset arkitekturore që lidhen me qendrën e qytetit antik (teatro, portikë), tempujt, varrezat etj. Ekspeditat shumëvjeçare kanë zbuluar me dhjetëra monumente të reja dhe një material arkeologjik të shumëllojshëm për ndriçimin sa më të mirë të historisë së tyre. Studimet epigrafie (prof. Faik Dini dhe prof. Pierre Cabanes) dhe numizmatike (prof. Oliver Picard dhe dr. Albana Meta) kanë pasuruar gjithashtu të dhënat historike, duke kontribuar ndjeshëm për studimin e jetës ekonomike, politike e administrative të qytetit në Iliri. Kjo veprimtari është shtrirë në çështje me tematika të ndryshme, në një hark kohor që nis me themelimin e ngulimeve të para koloniale në brigjet lindore të Adriatikut, si Apolonia dhe Epidamn-Dyrrhachioni, rreth shek. VII para e. r., deri në fillimin e shek. IV të e. r., që shënon fillimin e periudhës së Antikitetit të vonë.
Arritjet e fundit te veprimtarisë kërkimore në periudhën e Antikitetit janë të rëndësishme për sa u takon prurjeve të reja që kanë të bëjnë me origjinën, krijimin dhe transformimet e qendrave të banuara si në aspekte të urbanistikës, ashtu edhe të jetës social-kulturore të tyre. Vlejnë të përmenden përfshirja në botim e disa studimeve që kanë si objekt thellimin e kërkimeve në fusha specifike mjaft të domosdoshme të arkeologjisë sic janë; -Amforologjia një fushë e re në arkeologjinë shqiptare e prof. Bashkim Lahit; -Tipologjia e amforave të Apolonisë e prof. as Vasil Beretit; -Të dhëna të reja për mozaikët e Apolonisë nga dr. Altin Skënderaj; -Disa varre monumentale të Bylisit nga Jamarbër Buzo; – Vazot prej bronzi të dr. Sabina Veseli; -Të dhëna të reja nga Uskana – Maqedoni të dr. Mixhaid Pollozhanit, etj. Po ashtu në Aktet e Kongresit janë botuar studime që lidhen me aspektet e rëndësishme të veprimtarisë kërkimore-shkencore për qendra qytetare në brendësi të territorit, të cilat kanë luajtur rol të rëndësishëm në formimin e jetës qytetare dhe të shtetit ilir në periudhën pararomake, por edhe në periudhën e sundimit të Perandorisë Romake.
Një vend me rëndësi në Aktet e Kongresit të sapobotuara e zë studimi dhe kërkimi i realizuar në fushën e Antikitetit të Vonë dhe të Mesjetës i cili ka pasur për objekt jo vetëm për qendrat kryesore mesjetare tradicionale, por është shtrirë në një territor të gjerë që lidhet me studimin e jetës së qyteteve, duke përfshirë aspektet urbane, monumentet kryesore, fortifikimet, objektet e kultit dhe nekropolet. Studime të hollësishme që përfshihen në këtë botim vijnë nga studiues të njohur siç është prof. Guntram Kohn, i cili me mjeshtëri publikon gjetje të rralla të pa analizuara më parë sic janë sarkofagët e periudhë së perandorisë romake; apo prof. Marie-Patricia Raynaud e cila ka përqendruar kërkimet dhe studimet e saj mbi korpusin e mozaikëve.
Shqipëria numëron 20 qytete të periudhës së Antikitetit të vonë, që gjenden të shpërndara nga veriu në jug. Kërkimet e viteve të fundit mbi këtë tematike, jo vetëm kanë afirmuar arritjet e kërkimeve shkencore të mëparshme, por ato po ndihmojnë në sqarimin e çështjeve të origjinës, transformimit, urbanizimit dhe administrimit të qytetit të shekujve IV–VI në Illyricum.
Zgjerimi i kërkimeve dhe studimeve për qytetet e kësaj periudhe janë reflektuar tashmë nga prof. Gëzim Hoxha i cili analizon procesin e trasformimit të qytetit të Lissusit në periudhën e antikitetit të vonë; – nga dr. Elio Hobdarit dhe prof. as Ylli Cerova – qyteti Scampisit në antikitetin e vonë; – nga prof. Afrim Hoti dhe prof. Sara Santorio -studimi mbi transformimin e Dyrrahut nga periudha antike deri ne mesjete; – dr. Oliver Gilkes, me studimin e tij të zbulimeve të reja në prapatokën e Butrintit i cili i shton historisë së zhvillimit të kësaj qendre të dhëna të reja për periudhën e vonë romake dhe bizantine’ si dhe nga një grup autorësh si – prof. as. Kosta Lako, prof. Skënder Mucaj në bashkepunim me Skënder Bushin dhe Suela Xhyherin të cilët analizojnë zhvillimin kulturore dhe religjioz të qytetit të Onhezmit gjatë shek 5-7 mbas Kr.
Një drejtim tjetër i rëndësishëm i publikuar në aktet e Kongresit është studimi i Prof. Neritan Cekës që pasqyron ecurinë, kohën dhe vendin e formimit të shqiptarëve në mesjete; studimi i prof. Luc Buchet i cili për herë të parë na sjell në fushën e antropologjisë evolucionin e popullsisë shqiptare në Veri gjatë periudhës së fundit të antikitetit dhe epokës osmane; si dhe studimin e dr. Elvana Metalla; – Të dhënat e qeramikës mbi regëtinë e Durrësit në shek IX-XIV.
Po ashtu, në fushën e Antikitetit të vonë dhe të Mesjetës, janë realizuar studime me rëndësi mbi fortifikime të shek IV–VI në rrugët strategjike që lidhnin bregdetin Adriatik me Ballkanin Qendror, të pasqyruara nga Fitni Dalipi i cili sqaron funksionin e kështjellave gjatë antikitetit në liqenin e Ohrit (Maqedoni).
*Drejtor i Institutit të Arkeologjisë
