Pas provës së parë të dekriminalizimit, SHBA janë investuar më hapur se kurrë për reformën në drejtësi, e cila sipas Lu-së, do pastrojë nga të korruptuarit gjyqësorin dhe politikën. Dilemat mbi suksesin e misionit të pazakontë diplomatik. Debati mes skeptikëve, sovranistëve dhe mbështetësve
Dekriminalizimi i miratuar në Kuvend dhe në tre muaj nëse gjërat ecin si duhet, shqiptarët do kenë shansin të shohin efektet e ligjit. Me gjasë një numër zyrtarësh të lartë e të zgjedhurish mund ta shmangin kalimin përmes saj dhe të largohen vetë prej sistemit, të tjerë do të kenë shpejt kartelat penale publike. Sigurisht kjo vetëm nëse gjithçka shkon mirë dhe nëse zbatimi nuk çalon. Por ndërkohë ajo që do të garantonte, pas “pastrimit” të pritshëm të kuvendit e zyrave të tjera nga të dënuarit për krime ordinere, mbajtjen pastër edhe prej të korruptuarve të shtresave të larta është reforma në drejtësi. Kjo e fundit është ende në fazë pritje dhe të paktën në bazë të një vendimi të kuvendit ajo është shtyrë deri në qershor të vitit që vjen. Shtyrja sigurisht është pjesërisht në varësi të punës së madhe që duhet bërë për të sjellë në formën më të mirë reformën, por nga ana tjetër lexohet edhe si pjesë e lojës nën dhe mbi dhe për t’i vënë asaj stërkëmbësha.
Edhe pse deri tani askush nuk ka pasur guximin të kundërshtojë parimisht reformën, veç disa gjyqtarëve që e kanë etiketuar si eksperimentale, kjo nuk do të thotë që gjithçka do të shkojë vaj.
Heshtja që ndjell luftë
Në fakt deri tani garancitë më të forta se reforma do të bëhet nuk kanë ardhur prej shqiptarëve. Ambasadorët Donald Lu, SHBA dhe Romana Vlahutin BE e kanë marrë përsipër mbrojtjen e saj dhe vënë theksin në domosdoshmërinë që ajo të kryhet. Diskursi i tyre publik nuk ka lënë ekuivoke: Kushto që del kundër reformës është i korruptuar. Qartazi kemi të bëjmë me një sfidë, që ndryshe nga sa është bërë më herët, kur ambasadat apo institucionet ndërkombëtare kanë qëndruar në prapaskenë dhe nxitur palët të veprojnë, këtë herë e kanë marrë tërësisht mbi vete. Kjo së pari ka shmangur retorikën bajate të politikës shqiptare mbi reformën. Kushdo që ka folur për të është matur mirë dhe madje në vend të kundërshtimeve kemi pasur sugjerime, opinion për përmirësime e të ngjashme. Nga ana tjetër është e qartë nga ngjyrat e reagimeve që vijnë prej kaheve të ndryshme se pakënaqësitë dhe “beteja” për ta penguar reformën po bëhet në kanale të tjera të komunikimit. Haptazi të gjithë palët janë pro saj, madje kalimi prej Komisionit të Venecias të draftit të parë me sugjerime e ka bërë edhe më pak të kundërshtueshme reformën.
Por nëse ajo rrezikon me të vërtetë njerëzit në krye të sistemit gjyqësorë e në efekt domino edhe politikanët kalimi i saj nuk ka për të qenë diçka kaq e paqtë. Dyshimet se reforma mund të marrë 93 apo më shumë votat që i duhen janë të mëdha, aq më shumë kur publikishte dhe brenda koalicionit qeverisës ka devijime sa i përket çështjeve që ajo prek. Veç grupit të ekspertëve, LSI dhe PD paraqitën opinione të tyre të veçanta mbi çështje të reformës duke bërë kështu të duket se as një nga palët nuk ishte plotësisht dakord me atë që ishte vendosur. Qëndrimet politike po ashtu kanë qenë të ndryshme jo vetëm prej opozitës që ka shprehur disa kundërshti për reformën dhe mënyrën si ajo u formulua. Kryeministri Edi Rama e ka shpallur të pakontestueshme reformën edhe pa opozitën. Madje ai ka pohuar se referendumi do ishte një zgjedhje nëse nuk do ishin votat e mjaftueshme në kuvend. Në anën tjetër LSI edhe përmes ministrit të ri të Drejtësisë Ylli Manjani është në favor të një kompromisi politik. Ndryshe nga sa deklaron kryeministri se reforma është në duar ekspertësh dhe jo të politikës, Manjani foli të enjten e kaluar në opinion për një udhëheqje politike. Opozita ndërkohë nuk është shprehur publikisht nëse do votojë apo jo një reformë ekspertësh ku ndikimi i saj mund të jetë minimal. Por ndërsa duket se gjithçka po shkon vaj dhe shtyrja me 6 muaj i ka dhënë kohë palëve të ripunojnë strategji të tjera politike mos pasja e qëndrimeve të qarta pro dhe kundër paralajmëron muaj të tensionuar në vijim. Ndërkohë po dje pas një takimi me aleatët e koalicionit qeverisës kryeministri u shpreh sërish me të njëjtën gjuhë mbi reformën. “E cila (reforma) tanimë kalon në një fazë të re, pas mbështetjes së hapur dhe të qartë që Komisioni i Venecias i jep kësaj reforme, si një domosdoshmëri për një ndryshim radikal. Ne jemi të bindur që është përgjegjësi në radhë të parë e kësaj shumice të votuar nga një milion shqiptarë që të çojë përpara një proces për të cilin shqiptarët nuk janë të ndarë, por janë plotësisht të bashkuar. Një proces që t’u japë shqiptarëve mundësinë që tek dyert e drejtësisë të gjejnë drejtësi dhe nga dyert e drejtësisë të mos shikojnë të dalin më si të pafajshëm njerëz që meritojnë ndëshkimin e ligjit”, deklaroi Rama. Ndërkohë edhe kreu i Kuvendit ishte pozitiv, madje ai beson se ndryshimi do kishte edhe bekim të opozitës. “Unë besoj se edhe përsa i takon reformës në drejtësi, mazhoranca, përse jo edhe opozita, do të dëgjojnë shqetësimin e qytetarëve shqiptarë dhe do të dinë t’i japin zgjedhje parimore dhe gjithëpërfshirëse kësaj reforme mjaft të rëndësishme, e cila na pret përpara”, tha Meta.
Lu i beson sfidës
Deri dje ambasadorët e SHBA-ve kanë qenë të përfshirë në çështjet shqiptare por gjithmonë përmes një gjuhe diplomatike edhe pse shpesh të ashpër. Donald Lu e ka kapërcyer këtë. Qartazi lëvizja e tij është një ndryshim i politikës së Departamentit të Shtetit në Shqipëri. Ky i fundit duket se ka “dëgjuar” kërkesën e vazhdueshme të opinionit publik për një ambasadë më aktive dhe ka vendosur ta vërë atë në jetë. Kjo është me gjasë pse ndër zërat ende jo të fortë kundër reformës argumenti më i përdorur është ai i “sovranitetit”. Ky i fundit në fakt është krejt absurd nëse merret parasysh se vetë elita drejtuese e shtetit sa herë ka diçka më të rëndë se sa mund të mbajë në krah kthehet nga SHBA për këshillë dhe jo rrallë vendim marrje. Rastet kur kjo është e dukshme dhe e zëshme kanë të bëjnë kryesisht me drejtësinë. Hera e fundit ishte një kërkesë për prokurorë të huaj që do zbardhnin çështjen CEZ për shqiptarët. E parë në këtë sy pretendimet sovranitet, në një kohë kur Shqipëria për shkak të një sistemi të cilit nuk i beson i drejtohet thuajse gjithmonë partnerëve për të zgjidhur çështje të brendshme, është krejt i papeshë. Nga ana tjetër përballë tyre është një opinion publik i cili masivisht i beson më shumë ambasadorëve (sidomos atij të SHBA) se sa të zgjedhurve shqiptarë apo opinion bërësve që janë prej kohësh të etiketuar në krah të njërit apo tjetrës palë.
Kjo, përfshi me gjasë një nevojë për t’i dhënë vendit shtysën e madhe drejt BE, është arsyeja pse ambasadorët dhe veçanërisht ai i SHBA-së kanë marrë rol drejtues në sfidën për miratimin e reformës në drejtësi. Lu vetë e pranonte që ky ishte një raport krejt ndryshe. Në një komunikim në rrjetet sociale me shqiptarët ai ia bëri me dije njërit prej të interesuarve se ishin shqiptarët ata që i kishin ftuar SHBA-të të merrnin rol të ndryshëm nga ai a që përshkruhet në manualet e diplomacisë.
Donald Lu është ambasadori që po e çon këtë rol në një nivel krejt të ri. Aq është i përfshirë ai në ndryshimin e sistemit të drejtësisë në vend dhe aq me zell po e mbron reformën saqë në dialogun e fundit një pjesë të herëve fliste si “shqiptarë”. “…Ne jemi shumica. Ata janë pakica. Ne mund të mos kemi paratë apo banditët që ka mafia, por ne kemi njerëz të zgjuar dhe të ndershëm në anën tonë. Ne do të fitojmë”, iu përgjigj ai njërit prej dërguesve të pyetjeve. Përdorimi i “Ne” në vend të “Ju” tregon se Lu jo vetëm ka marrë një qëndrim, por se e sheh veten pjesë e atyre shqiptareve që kërkojnë ndryshimin e sistemit sa më shpejt që të jetë e mundur. Shpresat ambasadori i ka të mëdha. Me gjasë shumë më të mëdha se një pjesë e shqiptarëve që e tregonin haptazi skepticizmin në dialogun me të, kjo sepse nuk i besojnë klasës politike në vend. “Unë shpresoj që ky ndryshim të vijë shumë shpejt… Kini besim. Ndryshimi po vjen”, e forma të ngjashme u përsëritën disa herë në bisedë.
Ambasadori madje ka të qartë një radhë punësh që do të sjellin këtë ndryshim. “Ndryshimi i Shqipërisë do të fillojë me ligje të reja – për dekriminalizimin, Zyrën Kombëtare të Hetimeve, dhe reformën në drejtësi”, shkruante ai duke vënë theksin se duhej që ato pas miratimit të zbatoheshin. Kundërshtarëve të mundshëm të reformës ai u ka bërë me dije se do të shpallen në një mënyrë apo tjetër “të padëshiruar”. Kjo me gjasë i ka tulatur armiqtë e ndryshimit. Lu beson se reforma do të kalojë dhe shqiptarët kanë jo pak besim në ato që thotë ambasadori.
