A thua vallë ende nuk e kemi kuptuar se çfarë është demokracia dhe si funksionon? Sipas implikimeve në praktikë, shtron gazetari Mustafa Nano, ne nuk jemi të qartë se me kë ngjajmë demokratikisht. Z. Mustafa Nano i bën pyetje Prof. Dr. Tonin Gjuraj – Rektorit të Universitetit Europian- në emisionin Zululand: “Ku qëndron diferenca midis Izraelit dhe botës arabe?” Në fakt kjo pyetje më kapi mua ca si ngushtë. Z. Nano edhe më përpara ka shprehur interes të zjarrtë për fe të ndryshme dhe sidomos ato Islamike duke sfiduar edhe Kuranin në debat e sipër, por ngatërron ca si konceptet e teokracisë dhe demokracisë. Kur vjen puna për arabët – Nanoja tha pak a shumë – “ Arabët nuk kanë shumë preferencë për demokraci ndërsa hebrenjtë besojnë në demokraci dhe janë nismëtarë të sistemit të ndarjes së pushtetit dhe kontrollit të balancave.”
Teknikisht, kjo nuk është punë preference, por sisteme të ndërtuara në mënyrë që t’i shërbejnë kulturalizmit të vendeve arabe, më shumë se një sistem politik i cili bazohet në pluralizëm si në Izrael. Në vazhdim njëri shtet është ndërtuar bazuar në një përqasje komunitare ku individi formohet nga e përbashkëta në shtet- komb, ndërsa tjetri ka përqasje autoritariane ku individi përbashkohet nga ideologjia fetare dhe vëndi drejtohet nja një lider suprem, qoftë ky monark apo fetar.
Mbase, po ta kuptonte Nanoja si funskionojnë sistemet politike, do të kuptonte shumë herë më mirë dhe më qartë që disa vënde më peshë në Lindjen e Mesme janë teokratike, (si Arabia Saudite, Irani) dhe të tjerat janë auoritariane. Por obsesioni i Nanos nuk qëndron tek pytja
“ Kur vjen puna tek demokracia perëndimore, ne afrojmë … me hebrenjtë apo me arabët?” por tek shpresa se mos Tonin Gjuraj do të thoshte ne ngjasojme me hebrenjtë, pasi Nanoja e ka shprehur qartë se nuk ka as respektin më të vogël për vëndet islamike dhe organizimin e tyre – jo domosdoshmërisht ekstremiste. Ndodhi që Prof. Tonin Gjuraj tha “ne jemi unik” dhe nuk ngjajmë as me demokracinë e Izraelit dhe as me autoritarianizin dhe teokracinë e botës arabe.
Por Nanoja këmbëngul që vëndet arabe duhet të demokratizohen. Dhe nuk dihet se çfarë nënkupton Nanoja me demokratizim. Domethënë, regjimet e Ayatollah Ali Khamenei-t të Iranit, Abdullah bin Abdulaziz Al Saud etj, sipas Mustafa Nanos duhen rrezuar dhe zëvëndësuar me sisteme demokratike. Problemi nuk qëndron këtu, është e qartë që këta lider janë autoritarian, dhe që të ndërrosh sistemin duhet të ndryshoj kultura dhe menaliteti në shkallë ndërkombëtare – gjë që është e pakonceptueshme sot për sot në botën arabe.
Nanoja bën shumë insinuata dhe i bie muhabetit nga Kina, hajt të hedhim një hipotezë dhe të shohim ku do dalim. Suksesi i sistemeve politike qëndron në aftësinë që kanë këta të fundit t’i shërbejnë individit dhe komunitetit. Një krahasim në nivel perceptimi është munges llogjike. Shqipëria nuk është në krizë politike sepse nuk e kupton demokracinë, Shqipëria është në krizë politike sepse elitat e saj politike nuk punojnë për popullin por për veten e tyre dhe klanet që përfasojnë. Shqipëria nuk është si Izraeli, sepse po të ishte si Izraeli do të thoshte që shteti punon për qytetarin e vet. Por nuk dihet se në çfarë niveli Nanoja i referohet krahasimit, në përqasje sociologjike, politike, apo ekonomike sepse në të treja rastet “Ne” nuk kemi ngjashmëri as me njërin apo tjetrin.
Edhe në se do ta përqasim ekonomikisht, sepse një sistem politik i sukseshëm reflektohet në ekonomi, GDP e Arabisë Saudite në US dollarë është 50,000 per capita (pavarësisht shpërndarjes së pasurisë) dhe është rritur sistematikisht. GDP e Izraelit është diku 36,000 për capita, përpos faktit që Izralei merr 78% të ndimës se USAID-t dhe i çon atje ku i intereson shtetit Izraelit ndërsa ne – shqiptarët e kemi GDP rreth 5,000 $ për capita, dhe ato ndihma që i marrim nuk i çojme në destinacion shumicën e rasteve. Ja që ne jemi unik -sic tha dhe i ftuari- sespe Izraeli punon për shtetin e vet, ndërsa ne e shkatërrojmë dhe e vjedhim shtetin tonë, dhe ky është parimi i rëndësishëm i shtetit demokratik – që ne shqiptarët e kemi kuptuar po nuk e ka kuptuar paria jonë politike. Ky do të ishte një instrument krahasues, dhe jo absurditeti “kur vjen puna për demokraci me kë ngjasojë ne?” Ndërsa për politikën e jashtme Amerikane, të cilës Nanoja i referohet indirekt në lidhje me vëndet arabe, ajo është mjaft komplekse dhe ka të bëj me marrdheniet që shtetet arabe kanë ndërtuar me Perëndimin dhe influencat ndërkombëtare, dhe nuk është çështje antropologjie.
