Daut Dauti
Kur udhëtoni nga Londra për Zürich, vetëm pas një ore fluturimi, aeroplani fillon të ulet derisa ende është në qiellin e Francës apo Gjermanisë. Aeroplani ulet duke e kaluar terrin e shtresës së mjegullës dhe paprtimas dalin pamjet e vendbanimeve të territorit zviceran. Në mengjesin e mesit të nëntorit pamja nuk është aq e kthjelltë sa do të dëshironit, por është e mjaftueshme për ta parë bukurinë e këtij vendi. Vendbanimet duken si maketa të vendosura në tavolinat e mëdha të arkitektëve. Shihen shtëpi të bukura dhe plot gjelbërim. Rrugët, që duken si vija të zeza lapsi, e plotësojnë mozaikun mbresëlënës. Rendi, rregulli dhe shkëlqimi zviceran duken nga aeroplani.
Radhë të gjata të udhëtarëve para katër sporteleve të policisë që i kontrollojnë pasaportat. Në anën time të djathtë një kabinë ku qëndron një police, nuk ka asnjë njeri të rreshtuar. Aty shkojnë nënshtetasit zviceranë dhe ata të Unionit Evropian, por për momentin, nuk ka të tillë. Unë vendosa ta bëjë veprimin ‘provokativ’. Dola nga radha dhe shkova aty. Ia dorëzova pasaportën polices, por ajo, sapo e shikoi, menjëherë tha ‘No’ dhe më dha shenjë që të kthehesha në radhën tjetër. Pasaportës time në ballë ende i shkruan ‘Eurpean Union’, të cilin rresht ia tregoj polices me gisht sikur që ajo nuk e dinte. ‘No’ – sërish policja me vendosshmëri. Edhe zviceranët e kanë marrë vesh punën e Brexitit dhe mua më duhet të pres në radhë, së bashku me nënshtetasit e shteteve të ‘parëndësishme’. Kjo nuk është punë e lehtë për një britanik, por në këtë rast vlenë maksima ‘keni dëshiruar, përjetojeni’.
Derisa ende pres në radhë, një grua me pasaportë si timen, i afrohet sportelit nga ku u refuzova unë. Policja, me siguri për shkak të monotonisë apo të keqardhjes nga kolegët tjerë që nuk kishte punë, ia pranoi pasaportën kësaj gruaje. E theu rregullin e precizitetit zviceran. Pastaj, më shikoi mua me një buzëqeshje që mezi e krijoi. ‘Hajde edhe ti’ – më dha shenjë me kokë. ‘Jo’ – i thashë, edhe unë me kokë. Ajo i ngriti vetullat duke e lëvizur kokën për të thënë ‘nëse dëshiron’. Unë i përgjigjem njësoj ‘nuk dëshiroj se më refuzove’. Ajo: ‘punë e madhe nëse nuk dëshiron’ dhe bënë ca lëvizje me duar nën tavolinë sa për t’u parë që nuk rri e paangazhuar. Komunikimi jonë me mimikë të fytyrës dhe ‘body language’ përfundoi kur më erdhi radha të sporteli ku qëndroja. Polici e mori pasaportën dhe, sa për sy e faqe, e hapi dhe e shikoi fotografinë. Procedurë që zgjati dy apo tre sekonda dhe ‘Welcome to Switzerland’. ‘Thank you’ – ia kthej policit siç e kërkon rutina e mirësjelljes. Në aeroport më presin të afërmit e familjes, sikur në Kosovë.
Moti i vranët dhe me riga të shiut të vjeshtës së vonë ia ka mbuluar shkëlqimin Zürich-ut. Ngjyrat e bukura të gjetheve kryeneqe që ende kanë mbetur në degë, nuk bëjnë punë. Qyteti duket monoton. Zürich-u, në kujtimet e mia është ai i stinës së verës. Nuk e kam vrojtuar asnjëherë ndryshe edhepsë e kam parë në vjeshtë dhe dimër. Ngrohtësia, gjallëria e paskajshme dhe plot shpresë e verës, mungon. Nga koha e regjistrimeve të kujtimeve të para, tashti gjithçka ka ndryshuar. Diskoteka ‘Down Town’ që gjendej në kthesën e dytë të rrugës majtas që ngjitet me rrugën luksoze ‘Bahnhofstrasse’ dhe ajo tjetra ‘La Ferme’ buzë liqenit, ka kohë që nuk ekzistojnë. Ende e kam në kujtesë aromën e trupit të vajzave të përziera me parfume dhe djersë kur vallëzonim. Ka qenë një kombinim i aromave që më vonë e kam kërkuar edhe gjetiu për ta gjetur. Nuk janë më as ‘Café Europa’ e as ‘Café Paris’ ku preferoja të shkoja. Zviceranet e parfumosura që ecnin drejtë dhe i tundnin gjinjtë poshtë-lartë, nuk shihen. Ndoshta kjo nuk vërehet për shkak të motit që i ka detyruar të vishen trash e ua ka mbuluar këtë ‘ves’ tërheqës për burrat.
Shqiptarët më nuk mblidhen në ‘Restaurant Bahnhof ‘ në pjesën ‘Zweite Klasse’. Nuk i diskutojnë më përparësitë e sistemit marksist-leninist të Shqipërisë që i kishte ndaj atij të Jugosllavisë. Si çështje patriotike, natyrisht. Pra, në një vend si Zvicra kapitaliste, e para në botë në shumë aspekte, diskutoheshin këto gjëra. Kjo ka qenë një gjeneratë e kotë. Tamam Diasporë (farë e humbur). Pa asnjë shpresë dhe dëshirë për t’u angazhuar, e lëre më për t’u integruar në sistemin shoqëror zviceran. Megjithatë, këta kanë qenë njerëzit që me punën e tyre të rëndë në ndërtim dhe bujqësi, e kanë mbajtur gjallë Kosovën.
Edhe kjo gjë tashti ka ndryshuar. Gjenerata e dytë dhe ata që erdhën në këtë vend pas vitit 1990 kanë sjellë ndryshime rrënjësore. Fëmijët e kësaj gjenerate kanë përfituar nga arsimi kualitativ zviceran dhe kanë përparuar në sistemin shoqëror të lartë dhe në ekonominë e pasur dhe stabile të këtij vendi. Pëparimi i shqiptarëve ndoshta nuk është aq sa do të dëshirohej, por në krahasim me gjeneratën e kaluar, është i pabesueshëm. Shqiptarët tashti i gjenë në të gjitha sferat e jetës ku luajnë rol të rëndësishëm.
Përparimi i tyre vërehet në konferencën që organizoi ‘Bashkësia Shqiptare në Botë’, e udhehequr nga Nazmi Jakurti (Bern,19 nëntor). Nuk janë vetëm Xhaka e Shaqiri që kanë përparuar . Shqiptarët tashti janë të rëndësishëm në ekonominë e këtij vendi, që nga sipërmarrjet e vogla e deri te ato të mesme dhe me tendencë të zhvillimit në të mëdha. Më së shumti bëjnë përshtypje mjekët. Numri i tyre është shtuar në disa qindra. Nuk janë vetëm mjekë të zakonshëm, por edhe specialistë e udhëheqës të instutucioneve të rëndësishme shëndetësore të këtij vendi.
Mjekë të tillë janë edhe kusherinjtë e mi, Nexhati dhe Isa, dhe kanë përparuar poashtu. Nexhati që punon në pjesën frankofone më trajton si mysafir. Ai e di se çka duhet të vizitohet në këto anë.
Në shpatijet që fillojnë buzë liqenit të Gjenevës shtrihet Corsier – sur – Vevey. Vendi është bërë atraksion turistik për shkak se aty ka jetuar Charlie Chaplin, gjeniu i komedisë së kinematografisë. Chaplini ka lindur në familje të varfër në Londër (1889) në një banesë me 12 m² nën kulm të një shtëpie dhe ka vdekur (1977) në Vevey në një vilë elegante me disa qindra m² dhe me 4 hektarë oborr. Për njeriun që e ka bërë botën të qeshë pa kufi, pjesa e jetës së tij në Zvicër ka qenë e mirë. Ai u detyrua të largohet nga Amerika, gjëgjësisht Holivudi, për shkak se në valën e luftës kundër komunizmit, e akuzuan për simpati ndaj kësaj ideologjie. Ku të shkonte ai më mirë se në Zvicër ku edhe aty, nga viti 1953, në të dy anët e kamerës, e vazhdoi karrierën e aktrimit, regjisë, skenaristit dhe kompozitorit. Shtëpia e tij e dikurshme tashti është muze dhe për vizitorët shfaqë aspekte të jetës së tij private dhe aktivitetit në kinematografi. Djaloshi i dikurshëm që karrierën e filloi duke aktruar rrugëve të Londrës, ka vdekur si milioner në Zvicër.
Nëse nga ky vend e vazhdoni rrugën në të majtë të liqenit, për disa minuta, që kalojnë shpejt duke i vështruar bukuritë përreth, arrini në Montreux. Ky është një qytet që njihet për shumë gjëra, por më së shumti për festivalin e xhezit. Jeta këtu duket më e ngadalshme dhe më e lehtë. Frankofonët e Zvicrës nuk e marrin jetën aq seriozisht sikur bashkatdhetarët e tyre gjermanë.
Kur mbrëmja fillon ta mbulojë qytetin, ndezën dritat dhe vendbanimet marrin pamjen e një pikture impresioniste që punohet sipas dëshirës. Uji i liqenit errësohet në një ngjyrë më të kaltër të llojit të vet. Në bregun e majtë të liqenit shihet kufiri me Francën. Nëse jeni notues i mirë, mund të dilni në Francë duke notuar.
Mbrëmja i nxjerrë njerëzit në rrugët e qytetit, sidomos në pjesën e bregut të liqenit. Ka filluar një festë tradicionale dhe mezi ecni rrugëve. Njerëzit duken të veshur mirë, të gëzuar për fundin e ditës së punës dhe fillimit të festivalit. Gjithkah dëgjoni të fitet gjuha shqipe. Derisa Nexhati merret me parkim, që nuk gjendet lehtë, e pyes Isën se cila është gjuha që flitet në Montreux? ‘Shqipja’ – thotë ai pa hezitim dhe vazhdon të rrëfej ardhjen e tij për herë të parë në këtë vend si vizitor kur ka qenë ende student.
‘Kur kam zbritë nga treni në një mengjes të verës dhe e kam pa këtë vend të bukur duke shkëlqyer nga rrezet e diellit të mëngjesit, e kam lutur Zotin që të ma mundësoj të jetojë këtu’ – më thotë Isa. Dhe ja, dëshira i është plotësuar. Isa është nga njerëzit e rrallë që iu plotësohen të gjitha dëshirat. I ndihmon Zoti, pra. Mu ashtu siç u ka ndihmuar të gjithë shqiptarëve tjerë që kanë ardhur në këtë vend ku shkëlqimi dominon mbi të gjitha.
