Jerzy Lukowski & Hubert ZawadzkiPërktheu: Erblina Kërçishta376 f., 1500 lekëShtëpia Botuese DITURIANë përgjithësi, shkrimi i një historie të përmbledhur është një veprimtari vërtet shumë e vlerësuar, por edhe mjaft e mundimshme. Dhe…
Jerzy Lukowski & Hubert Zawadzki
Përktheu: Erblina Kërçishta
376 f., 1500 lekë
Shtëpia Botuese DITURIA
Në përgjithësi, shkrimi i një historie të përmbledhur është një veprimtari vërtet shumë e vlerësuar, por edhe mjaft e mundimshme. Dhe gjatë shkrimit të saj, studiuesit e dinë dhe janë të ndërgjegjshëm në lidhje me faktin se sa shumë detaje lihen mënjanë, por nga ana tjetër gjithsecili prej nesh e kupton se nuk mund të jepet gjithçka në një përmbledhje. Edhe ky botim nga Cambridge University Press nuk bën përjashtim. Megjithatë, është i pari i shkruar nga dy autorë e historianë të njohur, njëri specialist i shekullit XVIII, tjetri më shumë i familjarizuar me shekullin XIX.
Kanë ekzistuar të paktën dy “Poloni”. Njëra u zhduk nga harta politike e Europës më 1795. Më shumë se 120 vjet më pas, ose nuk ekzistonte më, ose ekzistoi në formën e entiteteve të shpërndara, gjysmë të formuara, që kishin njëfarë lidhjeje me atë që kishte kaluar më parë, por një lidhje kaq të paqartë, qoftë në një nivel politik më të gjerë, qoftë në nivelin e “polakut” individual, saqë është pothuajse e pamundur të përcaktohet mjaftueshëm me detaje. Shteti që lindi pas Luftës së Parë Botërore, ishte shumë ndryshe nga ai që mori fund në përfundim të shekullit XVIII; këto ndryshime janë edhe më mbresëlënëse në shtetin që u shfaq pas Luftës së Dytë Botërore, pas heqjes nga harta politike, çka ishte gjëja më brutale që kishte kaluar vendi deri në atë kohë. Lidhja ndërmjet dy “Polonive”, asaj të paravitit 1795, dhe tjetrës së pasvitit 1918, mbetet e pacenuar. Polakëve gjithmonë u është dashur ta rindërtojnë të kaluarën e tyre, veçanërisht për shkak të përpjekjeve të vazhdueshme për t’ua mohuar. Pa dyshim, shenja më e prekshme e kësaj është vetë Varshava; të ashtuquajturat Qytete të Reja dhe të Vjetra janë riprodhime me vlerë jo vetëm të strukturave të shkatërruara nga gjermanët gjatë Luftës së Dytë Botërore, por edhe të ndërtesave që datojnë që nga shteti i vjetër i paravitit 1795 dhe Mesjeta. Po ashtu, rindërtime të ngjashme të shumta janë bërë në Gdańsk, Wrocław dhe Poznań – duke përmendur kështu vetëm shembujt më të rëndësishëm.
Në pjesën më të madhe të historisë së saj, Polonia ka qenë kryesisht rajon kufitar, me popuj dhe kultura që kanë ekzistuar gati-gati në paqe. Aty nga fundi i Mesjetës e në vazhdim, elitat e saj zhvilluan një kulturë politike mjaft konsensuale, pa të cilën shteti polak ndoshta do të ishte copëtuar nën presionin e përshtatjes me ndryshimet e tij. Këto divergjenca dhe mekanizmat e konsensusit, e çuan shtetin polak në prag të shpërbërjes gjatë shekullit XVII, dhe në retrospektivë, mund të kuptojmë se kanë kontribuar shumë për shkatërrimin e tij në fund të shekullit XVIII. Ndërkohë që ka shumë për të kritikuar në këtë eksperiment të dështuar politik dhe kushtetues, ia vlen të theksohet se qeverisja e entiteteve politike shumetnike në ditët tona lë po aq për të dëshiruar. Angazhimet konsensuale të elitave qeverisëse u përkthyen në një lidhje të fortë me “lirinë”, e cila në vetvete i ndihmoi ata që e konsideronin veten polakë, të mbijetonin në shekullin XIX, megjithatë solli edhe kryengritjet e pasuksesshme gjatë viteve 1830-1831 dhe 1863-1864. Nga fundi i shekullit XIX, në mes të nacionalizmave që po përhapeshin gjerësisht, nocioni i vjetër i polakut si fisnik që mund të përshtatej lehtë me më shumë se një identitet “etnik” tregoi se ishte vetëm një nostalgji romantike e pavlerë. Disa brenda grupeve etnike të larmishme të cilat jetonin në territoret që më parë formonin një pjesë të shtetit polak, do të mohonin me indinjatë se kishin pasur një atdhe të përbashkët. Homogjeniteti aktual i Polonisë është më shumë një produkt i imponuar i Luftës së Dytë Botërore dhe i pasojave të saj imediate. Ky homogjenitet nuk është vënë re në Poloni thuajse që prej mesit të shekullit XIV. E kaluara e Polonisë dhe e fqinjëve të saj është aq e ndërthurur, sa është e vështirë të bëhet një analizë e thjeshtë e veçuar. Shteti-komb nuk është zhdukur ende, por nëse kjo do të kishte ndodhur, leximi i historisë së Polonisë mund të ishte lehtësuar shumë.
Kjo është kryesisht histori politike. Këtu autorët kanë ndier presionin për një narrativë koherente. Kjo do të thotë se ka pasur cungime, të cilat janë bërë jo pa keqardhje nga autorët: zhvillimet sociale dhe ekonomike marrin vëmendje relativisht të kufizuar, veçanërisht në tre kapitujt e parë. Hebrenjtë, kaq të rëndësishëm në të kaluarën e Polonisë, zënë pak vend në libër. Por, nëse Lukowski dhe Zawadzki do të kishin qenë të drejtë me këta dhe shumë të tjerë për të cilët është shkruar pak në këto faqe, do të thoshte të hiqnin dorë nga përgatitja e një përmbledhjeje.
Kjo Histori e Polonisë, pjesë e kolanës Histori e popujve dhe e shteteve (deri më sot me 11 tituj të botuar), është bashkudhëtarja ideale për këdo që është në kërkim të një studimi të qartë, konciz dhe tërësor rreth këtij shteti magjepsës. Nga çdo pikëpamje,Historia e Polonisë e Jerzy Lukowskit dhe Hubert Zawadzkit është vëllimi më i mirë i botuar deri më sot për historinë e Polonisë. Në vetëm 376 faqe, autorët portretizojnë një Poloni, historia e të cilës vazhdimisht ka qenë në diskutim.
