Epidamn Zeqo
Disa vite më pare, gjatë një vizite në Muzeun Rijks në Amsterdam, pashë dhe botova ciklin e pikturave të Shqiptarëve të shekullit të shtatëmbëdhjetë nga Jean Baptiste Vanmour, të cilat ishin të panjohura. (http://www.gazetadita.al/piktura-me-motive-shqiptare-te-artistit-vanmour-ne-fillim-te-shek-xviii/) E njejta gjë më ndodhi edhe para dy vitesh, kur isha në Bruksel në Qendrën për Artet e Bukura (BOZAR) – kryeqytetin e BE-së dhe të botës së arteve, me praninë e artistëve shumë të njohur si René Magritte ose të arkitektëve të jashtëzakonshëm si Victor Horta.
Por këtë herë nuk ishte rastësi. Me shumë interes shkova për të parë ekspozitën “Bota e Sulltanit – Orientin Osman në Artin e Rilindjes.” (1) Dhe siç kisha shpresuar, pashë aty dy vepra arti nga një artist i Rilindjes Italiane, të cilat paraqesin Shqiptarët e shekullit të pesëmbëdhjetë dhe që fatkeqësisht janë të panjohura në Shqipëri. Natyrisht që u ngazëlleva kur pashë se vinin nga pena e Gentile Bellini-t (fig.1), artist i madh Venecian (1429-1507).
Në mesin e shekullit të pesëmbëdhjetë suksesi i Bellini-t dukej i pandalshëm. Në vitin 1466 ai bëri dekorime dhe afreske në Shkollën e Madhe të San Marco-s, në 1469 u caktua të përjetësonte Perandorin Frederik III dhe në vitin 1496 pikturoi “Procesionin në Sheshin e Shën Mark-ut”. Është i mrekullueshëm fakti që i njëjti piktor gjithashtu paraqet në veprat e tij të artit edhe imazhet e Shqiptarëve të thjeshtë, në epokën e madhe të Gjergj Kastriotit Skënderbeut.
Kjo gjë menjëherë na bën të mendojmë në se ai ka bërë edhe portretin original të Skënderbeut? Provat rrethanore që unë do të paraqes më poshtë, tregojnë se është më se e imagjinueshme, se Bellini me të vërtetë e ka skicuar portretin e Skënderbeut, ndoshta në vitin 1466, kur heroi ynë kombëtar ishte në Venecia. Por, dëshmitë mbeten të paplota, kështu që nevojiten iniciativa kërkimore shkencore publike dhe private për t’i dhënë një përgjigje përfundimtare këtij miti disa shekullor.
Gentili Bellini udhëtoi për në Konstandinopojën e atë hershme, ose Stambollin e sotëm, gjatë viteve 1479-1480, duke kaluar nëpërmjet Durrësit, qytet-portit të Shqipërisë, në shtator të vitit 1479. Cila ishte arsyeja për udhëtimin e tij në Stamboll? Me interes të madh për të legjitimuar veten në mesin e mbretërive Europianë, Sulltan Mehmedi II dërgoi një diplomat hebre në Venecia për të gjetur “një piktor të mirë” (“un buon pittore”) që të sillej në Stamboll.
Kjo daton vetëm njëzet e pesë vjet pas rënies së Perandorisë Bizantine. Në atë kohë, Republika Veneciane dhjetëshekullore, ende kishte interesa tregëtare në zonat që po gëlltiteshin nga Osmanët, sidomos përgjatë bregut lindor të Adriatikut. Më 25 nëntor 1480, në Stamboll, Bellini pikturon një nga portretet më të famshme të tij, atë të Sulltan Mehmedi II. Pronari i fundit i këtij portreti ishte Sir A.H. Layard. Në vitin 1917, e veja e tij ja dhuroi, këtë portret epic, Galerisë Kombëtare në Londër. (2)
Gjatë këtij udhëtimi, që ishte i rëndësishëm për Bellinin (dhe Shqiptarët), ai gjithashtu bëri shtatë vizatime të dy burrave Shqiptarë, që do të analizohen më poshtë, një grua greke, një turk, një Janisar të ulur dhe dy pjesë të tjera të panjohura. Më vonë, Sulltan Bajazid II, i cili ishte armiqësor ndaj pikturave fetare dhe etnike, përzuri Bellinin nga Stambolli. Më qëllon shpesh të vizitoj Galerinë Kombëtare në Londër dhe, kur shoh pikturën e Mehmedi II të Bellinit (Fig.2), pyes gjithnjë vehten nëse ai gjithashtu e ka përjetësuar dhe Skënderbeun?
FIG 2 Gentile Bellini, Portreti of Mehmedi II, 1480.
Pasi pashë ekspozitën “Bota e Sulltanit”, në Bruksel, bleva librin e botuar nga BOZAR. Në faqen 162, të këtij libri, kishte të njëjtin vizatim që pashë une, bërë me majën e lapsit të Bellinit (Fig.3). Ky vizatim tregon një njeri krenar me një shënim “i ashtuquajturi Shqiptari” (i përshkruar gjithashtu si “Arnavut” – turqisht për Shqiptarët). Ai ka një fytyrë inteligjente, mustaqe të mëdha, por jo mjekër, dhe një kapuç të thjeshtë mbi kokën e tij. Dora e majtë është brenda xhepit, fustanella është e gjatë dhe e thjeshtë e stilit tradicional Shqiptar, i shoqëruar nga një mantel të mbështjellur mbi shpatullat e tij. Ky vizatim i jashtëzakonshëm, i bërë në vitin 1479-1480, është i pari i këtij lloji në të gjithë historinë e arteve të bukura Europiane dhe të Rilindjes, që portretizon një Shqiptar të thjeshtë.
Fig 3 Gentile Bellini, Portreti Shqiptarit, 1479, 25.7×18 cm, inv, nr, 3956 Stadel Museum in Frankfurt am Main
Ekziston edhe një tjetër vizatim që paraqet një njeri të kthyer në të majtë (Fig. 4), i cila ka një kapuç të ngjashëm me një qeleshe, me këpucë të gjata dhe pa opinga në majat e tyre. Dora e majtë është e lirë kurse dora e djathtë është e vendosur në brez. Fytyra e tij duket e dobët dhe ka mustaqe të holla (gjithashtu pa mjekër). Është e qartë se personi i dytë është gjithashtu një figurë Shqiptare, që ka të veshur të njëjtëm kostum dhe mantel me butona.
Fig 4 Gentile Bellini, Shqiptari, 1479, 25.8×18 cm, inv, nr, 3957 Stadel Museum in Frankfurt am Main
Pse Bellini vizatoi këta burra të thjeshtë Shqiptarë?
Shumë qytete italiane, veçanërisht Venecia, tërhoqën komunitete Shqiptare, Armene, Greke, etj., që ikën nga trojet e tyre për shkak të pushtimit Osman. Për më tepër, i vetmi kërcënim i vazhdueshëm ndaj zgjerimit Osman në Ballkan, nga viti 1448 ishte Mbreti i Shqiptarve dhe Epirit, Skënderbeu, i cili ruajti pavarësinë e Shqipërisë deri në vitin 1468, kur ai vdiq. Kjo ishte arësyeja që Skënderbeu u bë i njohur si një udhëheqës shume i famshëm në atë kohë (edhe sot mbetet Shqiptari, për të cilin janë shkruar më shumë libra dhe studime).
Pavarësia e shkurtër u shua brutalisht në vitin 1479, me rrethimin e dytë të Shkodrës, të cilin Sulltan Mehmed II e udhëhoqi personalisht. Sigurisht, autori i portretit të famshëm të Sulltanit duhet të ketë qenë i vetëdijshëm për luftën për liri të Shqiptarëve kundër Osmanëve. Ndoshta ai kërkoi të përjetësonte eksperiencën e tij shqiptare dhe të paraqiste imazhin e Shqiptarëve në epokën e madhe të Skënderbeut, si njerëz të matur, reflektuese dhe madje edhe të shquar. (3)
***
Ekzistojnë tri gjetje kryesore që mbështesin idenë që Bellini në të vërtetë ka bërë portretin e Skënderbeun.
Një erudit i madh Shqiptar, Faik Konica, ishte i pari që u interesua seriozisht për këtë temë, kur në vitin 1901 botoi artikulli: “A ka një portret autentik të Skënderbeut?” (4). Konica shkruan se në Muzeun Perandorak në Vjenë ka një koleksion të portreteve historike të mbledhura nga Archduke Ferdinand i Tirolit, nga viti 1578 deri më 1595, ku përfshiheshin dy portrete të Skënderbeut.
Në vëllimin e nëntëmbëdhjetë të Vjetarëve e Koleksioneve të Familjes Perandorake thuhet se “një portret është krijuar në një model të bërë nga Gentile Bellini, në vitin 1466, kur Skënderbeu kishte shkuar në Venecia”. Skënderbeu udhëtoi përreth Italisë, duke përfshirë edhe Venecia-n, ndërmjet viteve 1461-1466, prandaj me shumë mundësi Bellini me të vërtetë e bëri portretin e heroit kombëtar Shqiptar.
Fig 5 Bernardinus Venetus de Vitalibu, Skënderbeu
Ka një shënim tjetër, në të njëjtën koleksion, për një grafikë të Skënderbeut të bërë në vitin 1500 nga botuesi me origjinë Shqiptare, Bernardinus Venetus de Vitalibus “i cili u frymëzua nga skicat e bëra nga piktori Gentile Bellini” (Fig.5). Kjo grafikë përfaqëson Skënderbeun në profil, të kthyer në të djathtë, me një mjekër të gjatë, të veshur me një rrobë me gëzof italian.
Grafika është botuar në librin e Marin Barletit dhe konsiderohet nga shumë studiues si portreti më autentik i heroit. Autenticiteti i tij bazohet në faktin se kjo grafikë autentike është marrë nga një skicë më e hershme – Bernardini nuk bëri një portret imagjinar dhe virtual.
Në studimin e saj të vitit 1967, studiuesja e mirënjohur Dhorka Dhamo deklaroi me bindje se “rezultatet tregojnë se portreti i ngjyrave bazohet në vizatimet e bëra direkt nga piktori Gentile Bellini, gjatë kohës kur Skënderbeu ishte në Itali. Ajo është e vendosur në Galerinë Uffizzi të Firenzes “(6). Por një vit më vonë, Vincens Malaj përjashtoi lidhjen e Bellini-t duke përfunduar se portreti duhet të ishte pikturuar nga artistë italianë, kur Skëderbeu ishte në Romë dhe Napoli (5). Por Malaj nuk e citon artikullin e Konicës dhe nuk i referohet shënimeve që përmendin Bellinin si autor.
Origjina e portretit të Skënderbeut në Firenze vjen nga koleksioni i Paolo Giovio (1483-1552), humanist, mjek, historian, i cili gjithashtu ka shkruar një biografi të Skënderbeut. Paolo Giovio mblodhi shumë vepra të mjeshtërve të mëdhenj si Raffaello, Michelangelo, Vasari, madje edhe portretin e Sulltan Mehmedi II, të bërë nga Bellini. Portreti është bërë nga artisti fiorentin Cristofano del’Altissimo, por që ka kopjuar një grafikë më të hershme (Fig 6).
Fig 6 Cristofano del’Altissimo, Gjergj Kastrioti Skënderbeu.
Studiuesi Ferid Hudhri shkruan gjithashtu për Gentile Bellini dhe ai përsërit tezën se Bellini e pikturoi Skënderbeun, në kohën kur heroi kombëtar Shqiptar vizitoi Italinë (7). Pse ka një pabarazi të tillë në debat?
Çështja e një analize rigoroze për të verifikuar autenticitetin e portretit mbetet e hapur, megjithatë, dëshmitë, sidomos rrethanore, tregojnë se Bellini e bëri portretin origjinal të Skënderbeut, që për fat të keq ka humbur.
Nëse shikojmë me kujdes grafikën e Skënderbeut në librin e Marin Barletit dhe atë që ndodhet në Galerinë Uffizzi, kanë një ngjashmëri të habitshme. A është kjo rastësi? Me interes të mëtejshëm është një medalje bronzi e portretit të Skënderbeut e bërë nga artisti i njohur italian, Antonio Pisano, i ashtuquajtur Pisanello (Fig 7). Ai gjithashtu bëri medalje me portretin e Sigismondo Malatesta, të Ferdinandit të Aragonit dhe Sulltan Mehmedi II. Kjo medalje krijon kështu ngjashmërinë e tretë.
Të tre portretet vijnë së bashku në të njëjtën pikë, në të njejtin autor, që është Gentile Bellini.
Fig 7 Medalje bronzi Skënderbeu nga Pisanello.
Shënime
- Bota e Sulltanit – Orientit Otoman nëArtin e Rilindjes (Qendra për Artet e Bukura, Bruksel, 2015).
- Franz Babinger, Mehmed Pushtuesi dhe Koha e Tij (Princeton University Press, 1992).
- Duhet të theksoj gjithashtu një pasazh tjetër nga Bota e Sulltanit: “Disa nga vizatimet, duke përfshirë Shqiptarin mund të gjenden në afreske nga piktori Umbrian Pinturicchio (1454-1513), i cili mund t’i ketë marrë vizatimet në fjalë nga kunati i Bellini-t, Andrea Montegna (1431-1506), ndërsa ata punonin së bashku në Kazino del Belvedere nën Papa Innocent VIII (1484-1492) në Romë në vitin 1488. Prandaj, i ashtuquajturi Shqiptar në Frankfurt … Mund të shikohet në Disputa di Santa Caterina (1493-1494) në Sala dei Santi të Apartamenti Borgia në Vatikan. Aty, megjithatë, përfaqësimi real i vizatimit u hodh poshtë në favor të një efekt dekorativ më të këndshëm. Kostume pjesërisht paraqesin pëlhura të modeluara, butonat në mantelin e shqiptarëve u zhvendosën në qendër dhe çizmet e tij u siguruan me lidhje. ” Kjo është shumë interesante dhe tregon se veshje dhe kostume Shqiptare janë të dallueshme, si dhe shumë ekzotike dhe të preferuara madje edhe në banesën e papëve në Vatikan.
- Faik Konica, “A ka një portret autentik të Skënderbeut,” Albanian Journal (Bruksel, 1901.)
- Vincens Malaj, Fakte Albanologjike, Vëllimi I, (Ulqin, 1999) 157-170.
- Dhorka Dhamo “Skënderbeu në Artet e Bukura”, Shqipëria e Re, nr. 11, (Tiranë, 1967) 26.
- Ferid Hudhri, “Shqiptarët në Artin Botëror”, Studimet Albanologjike, (Tiranë, 2012) 43.
