Festivali Ndërkombëtar operistik “Marie Kraja” zhvilluar në Tiranë
I shumëprituri festival ndërkombëtar (në Shqipëri) “Marie Kraja” erdhi edhe këtë vit, për të 14-tën herë që nga zhvillimi i tij i parë. Vlerësim për nismëtarët dhe vazhduesit e kësaj veprimtarie, e vetmja e kësaj gjinie në këtë formë në Shqipëri dhe, sigurisht që, rëndësi përbën qëllimi, por pa formë dhe përmbajtje s’mund të shkohet larg.
Edhe pse nuk mund të shprehem me bindje profesionale për cilësinë e solistëve të përzgjedhur në këtë festival, nuk jam fort e bindur nëse e kërkojnë ata festivalin apo anasjelltas, e megjithatë do të përqendrohesha tek ajo që është e qartë për të gjithë, madje edhe për spektatorin e rastësishëm në këtë festë të përvitshme të muzikës klasike në hapësirën shqiptare.
Duke nisur me të ashtuquajturën “skaletë”, pra, me tekstin me të cilin prezantuesja paraqet veprimtarinë në fjalë dhe solistët me radhë. Një tekst, i cili e fyen pa fund çdo të pranishëm në sallë, për mungesën e formulimit të saktë, për fjalët e zgjedhura apo për të pazgjedhurat, për gabimet drejtshqiptimore, duke ndërfutur përjetime personale e historiza pa kuptim, si edhe për humorin aspak inteligjent. Ky i fundit kuptohej se ishte i tillë vetëm sepse prezantuesja qeshte herë pas here me atë që thoshte, madje, një herë iu drejtua sallës (natën e parë) me pretendimin se kishte më tepër duartrokitje nga orkestra sesa nga salla.
Le të përpiqet t’i falë prezantuesja të pranishmit, por, në të vërtetë, duartrokitjet nuk kërkohen! Ato vetëm meritohen, pavarësisht guximit të çdokujt që merr përsipër të luajë protagonistin në çdo drejtim.
Prezantuesja në fjalë, me mungesë natyrshmërie në qëndrim e lëvizje, u krijonte një çoroditje të vazhdueshme të gjithëve me të cilët kishte të bënte në skenë: përziente paraqitjet e interpretuesve, të cilët s’kuptonin dot në duhej të largoheshin apo të qëndronin në skenë, aq sa dukej se ishin në vendin e gabuar në kohën e gabuar përherë.
E habitshme se si Zana Çela, në 14-vjetorin e këtij festivali, nuk është e qartë se si duhet të sillet në skenë, për shembull, të mos i kthejë kurrizin sallës për të parë videon, të mos i trajtojë solistët apo instrumentistët si një mësuese e patalentuar në fillesat e saj, me arrogancë e shpërfillje, ndoshta edhe të pavetëdijshme.
Është gati e pakuptimtë dhe e papranueshme për këtë festival, për emrin e tij (në Shqipëri), për institucionet ku zhvillohet, për jurinë e krijuar, për televizionin kombëtar, i cili e përcjell, për gjithë spektatorët, një drejtim i tillë amatoresk, ku paraqitësja e festivalit i lejon vetes ngatërresa dhe gabime të kësaj natyre, për shembull: “Atëherë fillojmë, atëherë vazhdojmë”, “E basta!” solistes shqiptare, ndoshta sepse ajo kishte studiuar e jeton në Itali, “Vë bast se ti e ke sajuar gjithë këtë histori” baritonit italian, duke e përsëritur dy a tri herë këtë lloj humori. Le të shtojmë edhe një deklaratë tjetër të saj gjatë paraqitjes së një solisteje, e cila kishte 28 vjet që ushtrohej: “Kështu ndodh me RACËN tonë të artistëve… Një masakër e vërtetë!”, për arsye se ajo soliste ia kishte kushtuar jetën e vet artit. E me “racën tonë” Zana Çela ka përfshirë edhe veten…
Për shoqërim të gjithë kësaj nuk munguan as problemet teknike, duke bërë që mbrëmja të mos linte shijen e një shfaqjeje, madje as të provës së përgjithshme (gjenerale). Mjeti me të cilin paramendohej të përkthente për të huajt, por edhe për publikun, shpeshherë nuk mund të ishte në përdorim, herë të tjera nuk përdorej si duhej (me zë të lartë, kur duhej të ishte vetëm për solist-in/en dhe me zë të ulët kur duhej të ishte për publikun). Ndërkohë nuk mungoi edhe “merita” e ndriçimit të “tmerrshëm” të skenës, që, herë i kuqëlonte instrumentistët e herë i gjelbëronte frikshëm ata.
E njëjta veshje dhe i njëjti skenar e shoqëruan ideatoren dhe prezantuesen e festivalit “Marie Kraja” edhe në mbrëmjen e tij të dytë. Veçse në këtë mbrëmje gabimet nuk ngelën në skenë, por u shtrinë deri te juria, e cila për të thënë të vërtetën përmbante personalitete nga institucione dinjitoze. Kryetarit të jurisë, Dominique Meyer, Zana Çela i drejton pyetjen: “Si mund të bëhen gjithë këto që keni bërë?” duke nënkuptuar arritjet e tij profesionale. Një pyetje tjetër “interesante” drejtuar kryetarit të jurisë ishte: “Si ia bëni që e keni sallën plot?”. Me plot mirësjellje Dominik Meje, ndër të tjera u përgjigj se Vjena është kryeqyteti i muzikës…
Është e tepërt të përmendim se gati çdo pyetje drejtuar jurisë shënonte “autogol” nga “zonja e shtëpisë”. Një tjetër “pyetje me vend” ndaj një anëtari tjetër ishte: “Si ju duket salla jonë?” Sa keq, që për arsye diplomatike, zotëria s’mund të përgjigjej: “Salla? Mjerane!” Për t’i vënë vulën më pas me pyetjen drejtuar drejtorit të operës “Europa”: “A është festivali “Marie Kraja” në lartësinë e festivaleve që organizoni ju?”. Po me mirësjellje e diplomaci, midis shumë faktorësh të tjerë, anëtari i jurisë u përgjigj se financimet e fuqishme tregojnë edhe suksesin e tyre, ndërkohë që pak më parë Zana Çela kishte përmendur se jetëgjatësia e festivalit tonë lëviz në numrat 14 dhe 16 vjet, për arsye se për mungesë fondesh, për dy vjet ky festival, thjesht, nuk u zhvillua.
E megjithatë, ideatorja e nismëtarja, sidomos, ngulshmërisht, prezantuesja e festivalit, ndihet krenare për praninë e një jurie të tillë, dhe kjo s’mohohet, megjithatë vlerat e vërteta të çdo vepre e veprimtarie i jep koha, pra, qëndrueshmëria në jetëgjatësi. Ndër të tjera, respekti për veten, por jo mbivlerësimi, i cili të bën qesharak, dhe objektivizmi në vlerësim, çka mendoj se u cenua. Këta, pra, janë faktorët që sigurojnë duartrokitjet e vërteta, edhe kur brezat zëvendësohen…
Për të ardhur te çmimet… nuk mund ta dimë nëse “Song prise”, ishte një çmim i menduar apo i sajuar. Dimë vetëm se e meritoi Vasja Zaharopolus me kombësi greke. Mendoj se në tërësinë e këngëtarëve, nuk ishte ajo që shkëlqeu, por që me ritmin e këngës argëtuese fitoi duartrokitje ritmike nga salla. Me sa duket, tregohemi më diplomatë e më të kujdesshëm se ç’duhet! Kjo është ndoshta arsyeja që fqinjët pak na respektojnë…
Për të mbërritur te çmimi “Marie Kraja”. Mendova se sopranoja turke, Deniz Yetim, e cila fitoi edhe vendin e parë, ishte rivalja e vetme e Marigona Qerkezit, shqiptares nga Kosova, por kurrsesi që do të këmbenin vendet e kjo e fundit do të renditej e dyta. Marigona Qerkezi ishte e aftë të ndryshonte përmasat reale në atë mjedis: ajo rritej notë pas note madhërishëm në një sallë që zvogëlohej sekondë pas sekonde nga magjia e zërit të saj. “Violeta” e saj ishte e mrekullueshme, kurse “Baresha” e Pagarushës buronte magjishëm nga e gjithë qenia e Marigonës. Megjithatë keqardhja s’drejtohet kundrejt saj! Ajo është vetëm 21 vjeç! Keqardhje për ne! Dhe kjo jo për arsye kombëtariste, por sepse dyshoj shumë në objektivizmin e këtij vendimi!
Duartrokitjet e publikut vijnë për disa arsye: për vlera të mirëfillta, për mirësjellje, për ariet e mrekullueshme, për interpretuesit, kur ata e meritojnë vërtet këtë. Koha kur u bashkuan të gjitha këndvështrimet, kur duartrokitjet ishin të pakursyera dhe të fuqishme ishte kur salla e Teatrit të Operës dhe Baletit në Tiranë drithëroi nga shqiptarja e Kosovës…
Entela Bineri
