Me rastin e 45-vjetorit të zbritjes së njeriut të parë në Hënë
Më 26 korrik mbushen 45 vjet nga publikimi i rezultateve të konkursit të gazetës “Veçernje Novosti” për emërtimin e fenomenit astrofizik të dritës së Tokës që reflektohet e vështruar nga sipërfaqja e Hënës. Nga 19 020 propozime të mbërritura në konkurs, juria zgjodhi për t’i shpërblyer pesë fjalë, prej të cilave katër me prejardhje sllave, kurse e pesta “azurina” me prejardhje ndërkombëtare, e propozuar nga Ruzhdi Ushaku.
Më 20 korrik të këtij viti u mbushën 45 vjet që kur astronauti Neil Armstrong, si komandant i “Apollo 11”, zbriti në Hënë. Ai hyri në historinë e njerëzimit si njeriu i parë që hodhi hapa në një trup qiellor jashtë planetit tonë, Tokës. Është e njohur tashmë fraza e tij legjendare “ky është një hap i vogël për mua, por një hap gjigant për njerëzimin”, ndërsa komunikoi realizimin me sukses të misionit.
Në vigjilje të zbritjes së njeriut në Hënë, gazeta “Veçernje Novosti” e Beogadit pati shpallur konkurs për emërtimin e fenomenit astrofizik të dritës së Tokës që reflektohet e vështruar nga sipërfaqja e këtij sateliti. Dihet se në shumë gjuhë të botës përdoret togfjalëshi “drita e Hënës”, kurse në gjuhën serbe-kroate si fjalë e prejardhur “m(j)eseçina”. Analogjikisht me këtë kërkohej nga lexuesit-gjuhëtarët që të propozonin një term të ri adekuat për këtë fenomen astrofizik të dritës së Tokës, para se të zbriste njeriu në Hënë dhe ta përjetonte vizualisht.
Të shtunën, më 26 korrik, mbushen 45 vjet nga publikimi i rezultateve të konkursit të gazetës “Veçernje Novosti”. Juria profesionale pesëanëtarëshe, e përbërë nga shkrimtarë, gazetarë, gjuhëtarë eminentë të asaj kohe, prej 19 020 propozimesh zgjodhi si term të parë fjalën “ozarje”, me kuptim “ndriçim”. Krahas këtij emri juria përzgjodhi edhe katër sinonime të tjera, prej të cilave tre me prejardhje sllave, kurse i katërti “azurina” me prejardhje ndërkombëtare, i propozuar nga Ruzhdi Ushaku, atëbotë mësimdhënës në gjimnazin e Gjilanit.
Ushaku tregon se ideja për termin “azurina” i kishte lindur nga imagjinata transcendentale për faktin se dy të tretat e planetit Tokë janë dete dhe oqeane, ku dominon ngjyra e kaltër dhe reflektimi përkatës i dritës kaltroshe.
“Veç kësaj, vetë Toka është disa herë më e madhe se Hëna dhe ky ‘top’ i rrumbullakët do të dukej si një ekran më impozant me dominimin e kaltërsisë”, shprehet ai.
Ky vizion i imagjinuar i profesor Ushakut u vërtetua më vonë nga Apolo 10, përkatësisht 11, i shikuar nga sipërfaqja e Tokës.
Pas publikimit të rezultateve të konkursit, juria doli me propozimin drejtuar të gjitha akademive të shkencave e arteve dhe institucioneve Matica Srpska dhe Matica Hrvatska që këto pesë fjalë t’i kenë parasysh për fjalorët enciklopedikë dhe tematikë përkatës.
Ushaku botoi më vonë një studim shkencor me analiza dhe argumente shkencore për termin “azurina” me karakter ndërkombëtar, dhe ato “kaltrinë” apo “kaltërtinë” me mjetet e shqipes (shiko: Gjendja e terminologjisë shqipe në Jugosllavi, IAP, Prishtinë, 1988, fq. 212-217).
Termi “azurina” zuri vend në Fjalorin e fjalëve të huaja, i botuar nga Instituti Albanologjik i Prishtinës, 1988, f. 65.
Profesor Ushaku thotë se nuk e din nëse katër fjalët e tjera të shpërblyera në konkurs të kenë hyrë në leksikonet e akademive të cekura apo fjalorët e termave të astronomisë.
Një gjë duhet të jetë e qartë: termi “azurina” është i vetmi që mund të kuptohet si motivim pamor dhe gjuhësisht i arsyetuar, të cilin do të mund ta përdorte NASA, po qe nevoje edhe me arsyetimin dhe argumentimin e përkthyer në gjuhën angleze, pasi baza “azur” që vjen nga emri i një guri të çmueshëm me ngjyrë të kaltër ka hyrë në të gjitha gjuhët evropiane dhe është e kuptueshme edhe më gjerë, siç është shpjeguar në studimin përkatës të profesor Ushakut. Kjo do të ishte e mirëseardhur si risi në shërbim të njerëzimit, por do t’i bënte nder edhe vetë autorit.
