Historitë- Herodoti / Botimet IDK
Që Historitë e Herodotit të vijnë të përkthyera në shqip pas një‘interpretimi’ të tyre, ky nuk është një lajm i keq. Sidomos kur interpretuesi është një mjeshtër i reportazhit si Ryszard Kapuczinski. Në fakt gazetari polak e quan Herodotin si autorin e parë të reportazheve. Në librin Udhëtime me Herodotin ai përshkon deri diku shtegtimet e historianit antik futur brenda dy perspektivave: atë të një narratori modern në një anë dhe në tjetrën, të një të kufizuari. Kapuçinskit i duhet të raportojë nga vende të Botës së Tretë, për vende që dikur kishin qenë (megjithë arbitraritetin e kësaj) të Botës së Parë të antikitetit. Për t’iu kthyer Herodotit, apo ‘autorit të parë të reportazhit’ sjellë në shqip nga Aleko Minga, duhet theksuar ajo që shënohet edhe në kopertinë të këtij libri: …që bëmave të njerëzve të mos u fashitet kujtimi me kohën. Ky është shërbimi i këtij libri dhe përkthimi në shqip. Herodoti është një tregimtar, sa ç’është një historian; ai është shtegtar por që shpërngulet, jo me ndjesinë e lëvizjes por i shtyrë nga kureshtja e njohjes dhe dijes. Tregimtar, dhe të ndershëm, e bën këtë autor të antikitetit, jo vetëm stili por edhe theksimi i burimeve: këtë e di sepse e kam dëgjuar nga delfianët…por miletasit shtojnë edhe disa hollësi. Ndoshta edhe një ‘manual gazetarie’, por më shumë një doracak në histori dhe kulturë.
Fugë për violinë-Tedi Papavrami / UET-Press
Një libër i hajthëm i shkruar nga një burrë i hajthëm, dalë nga kujtime të hajthme për një qytet dikur të hajthëm. Qyteti është Tirana, kujtimet janë për të dhe botën e saj, djali është Tedi Papavrami dhe libri titullohet ‘Fugë për violinë’. Për të mund të shkruhet gjatë, por sidomos shkurt është e këshillueshme. Sepse fëmijëria që na rrëfen Tedi në libër është si një rrufe: ajo ndodh në atë grimëkohë që i duhet një kalamani për të kuptuar se ai nuk është i zakonshëm. Ai e di këtë me anë të instinktit, jo dijes apo informacionit që i mbahet një fëmije si ai me një baba si i tiji. Libri, pashmangshëm, dhe ndoshta paarsyeshëm, duket sikur është më shumë për Tiranën se për Papavramët. Por ky perceptim nuk ka rëndësi sa ç’ka për shembull, ndershmëria e rrëfimit dhe detajet e tij. Pavarësisht tendosjes së frazës, dmth punës me të, fjalitë janë jokërcitëse. Në të kundërt, janë, siç sugjeron vetë titulli, ‘Fugë për violinë’.
Enciklopedi Antologjike e mendimit shqiptar / Plejad
Nuk duhet t’i mungojë një biblioteke. Vëllimi i parë i Antologjisë (me tri të tilla) hapet me një fjalim të mbajtur prej Gjon Gazullit në prani të papë Nikollës V, Romë 1451, për të kaluar te Marin Barleti, Zef Valentini, Faik Konica, Lazër Shantoja e me radhë pena e emra rrezellitës të kulturës shqiptare. Përmbledhja është siç e thotë vetë fjala ‘antologji’ nga greqishtja ‘një tufë me lule’: fjalime, letra, traktate, pjesë nga libra, polemika, shkrime për gazeta e revista etj. Bëhen bashkë duke mbrujtur një korpus të mendimit shqip. Vëllimet janë gjithashtu përpjekje për një histori të popullit dhe jo vetëm të mendimit. Të çmuara më shumë pikërisht tani kur historia shihet si interpretim i vullnetit të pushtetit apo ideologjisë. Siç thotë në parathënie prof. Shaban Sinani “përmbledhja do t’i shërbejë jo vetëm kuptimit të historisë sonë, por sidomos vetënjohjes”. Antologjia është në njëfarë mënyre edhe një koleksion i humanistëve shqiptarë. Humanizmit, jo në kuptimin e njerzillëkut, por të vetëdijes për humanen dhe gravitetin që siguron ajo. Përpjekjes për t’u lëvduar dhe punës për këtë trilogji të nevojshme për Bibliotekën Shqip mund t’i bëhet edhe një vërejtje: editori apo kuratori i përmbledhjes Ndriçim Kulla e vendos emrin në krye duke ‘synuar’ veprën. Qëmtimi dhe përmbledhja janë të tij, jo shkrimet e atyshme dhe ndoshta për këtë arsye duhej ndjekur një praktikë më modeste, ta zëmë amerikane, dhe emri të vendosej në fund të kapakut si ‘editor’. Gjithashtu titulli i përmbledhjes ndoshta do të mjaftonte në formën Antologji e Mendimit Shqiptar, siç ka qenë në botimin I.
Mëngjeset në kafe Rostand- Ismail Kadare /Onufri
Në fakt çdo botim i Kadaresë, i secilit zhanër letrar, do ta siguronte një vend të sigurt në shortlistën e librave që duhen blerë në Panairin e përvitshëm të Librit në Tiranë. ‘Mëngjese në kafe Rostand’, njëfarë ‘Ftesë në studio 2’, edhe më shumë kështu. Një arsye ka të bëjë me atë se prej Kadaresë nuk pritet asgjë më shumë a më pak se një ‘habi letrare’ dhe e dyta, se laboratori krijues i shkrimtarëve është posaçërisht tërheqës për lexuesit. Të kujtojmë se autobiografia e Gabriel Garcia Markezit është shitur më shumë se të gjithë librat e tij. Mëngjeset…e Kadaresë janë në njëfarë mënyre kohë autobiografike, një prezantim i orëve, në mos të krijimit, të paktën të ndërmjet-krijimit. Po deshe edhe ‘të krimeve’ që ka kryer shkrimtari në ndërkohën deri te shkrimi. Me ‘krim’ kupto ingranazhet apo episodet që i kanë vënë në lëvizje këta mekanizma që kanë prodhuar më pas aktin apo mrekullinë e krijimit. Por ka edhe një arsye të tretë, që ndoshta është edhe madhorja: Kadare merret për ngjarjen që përbën mbërritja e tij në qytet. Më saktë për vendin që zë në traditën e Lexuesit Shqiptar ripërsëritja e tij. Duke qenë se ai është, tashmë prej disa dekadash, tradita jonë letrare, në njëfarë mënyre është edhe Qyteti dhe Qytetërimi Ynë.
Udhëtim nëpër Itali, Egjipt, Sinai, Jerusalem, Qipro, More-Nikos Kazantzaki/ TOENA
Të përkthyera nga origjinali, pra nga greqishtja, nga një përkthyese e talentuar si Maklena Nika, Udhëtimet… e Kazantzakit janë një brilant në zhavorrin e shumtë të botimeve apo përkthimeve nga gjuhët e huaja. Shënimet e udhëtimit, një gjini popullore, janë shumë më shumë se kaq nën penën e një mjeshtri të letërsisë si Kazantzakis. Siç e thekson edhe në parathënie të librit, Kazantzakis i afrohet botës si krijues “i cili lufton kundër një substance të fortë…”. Udhëtimet… janë një seri veprash, një shtegtim, ekskursion, quaje si të duash, në vise e rajone të botës. Por më shumë, nëpërmjet fjalës, përtej ‘ah”-ut të saj, siç thekson autori, ato janë një rrugëtim drejt lirisë, drejt një shpengimi, atij final. I tillë sa vetë Kazantzakis e cilëson: “siguria se nuk ekziston shpërblimi, të të mbushë me gëzim, krenari dhe burrëri”. Për lexuesit e Udhëtimeve…ekziston megjithatë një shpërblim pa rrezikuar asgjë: kultura e vendeve të huaja që nëpërmjet përthyerjeve mjeshtërore të Kazantzakit bëhen të tuat, kthehen në vende ku edhe ti ke shkelur.
Fillimet- Preç Zogaj/ UET-Press
Preç Zogaj është për esenë politike njëfarë Kalorësi i Urdhrit Publicistik. Për ata që e kanë paragjykuar Zogajn ‘se shkruan libër sa herë këmben pozicionin politik’, Fillimet… ndoshta është përgjigjja ekselente. Është një libër përfundimisht i ndershëm i tij, dhe duket se është shkruar me sytë nga historia apo dokumentimi i saj serioz dhe i paanshëm, dhe jo taktikat apo shpagimet politike. Libri sjell skenat, prapaskenat, dramat dhe sigurisht groteskun e Lëvizjes së Dhjetorit për t’u zgajtur nëpër shpinën me gunga të ngjarjeve deri në Mocionin e Besimit në Partinë Demokratike. Në faqet e tij gdhenden me mjeshtëri personazhe të kohës dhe koha vetë. Do të gjeni portretizime të Berishës e Ramës dhe secili është dhënë me baraslargësinë e dikujt që i ka njohur të dy dhe me radhë i ka simpatizuar dhe ndërtuar për ta një stigmë, që për një liberal si Zogaj është e kuptueshme. Fillimet… i këshillohet jo vetëm kuriozëve të politikës shqiptare, gazetarëve të kronikës politike, komentatorëve, por sidomos atyre që pjesë të historisë së re të fillimeve të tranzicionit do t’i parapëlqenin të rrëfyera me lehtësinë e dikujt që me fjalën ka raport intim.
Letër që na vjen pas vdekjes- Rudolf Marku / UET-Press
Çfarë janë shkrimet e Rudolf Markut të përmbledhura në këtë libër? Nuk mund të jenë vetëm një gjë, pasi janë shumë gjëra: më shumë në fakt janë frymë e gjërave. Lezha është gjithkund e pranishme nëpër ese dhe hija e saj e brishtë dhe impozante njëheri, duket sikur rrëfen një metahistori për veten dhe autorin. Rudolfi, me lëndë të pikasur me dashuri e kujdes, ndërton një qytetërim paralel me Lezhën e vet. E merr atë ultësirë perëndimore të Shqipërisë të quajtur dikur Albania Vennetta (Shqipëria veneciane) dhe e rindërton. Duke u munduar ta nxjerrë nga grija e socializmit. Personazhet e eseve të Rudolfit, përfshirë edhe veten, janë atipikja e asaj kohe dhe jo tipikja. Tragjikja sidomos, sepse asgjë atipike nuk mund të mos përfundonte në tragjikë. Merr për shembull Marka Fanën, që me aq dritë të dhimbshme e përshkruan autori në një prej eseve. Atë që bredh nëpër Lezhë me thesin e gurëve mbi shpinë: njëfarë Sizifi i bregdetit dhe malsisë, që i duhet ta bartë shkëmbin dhe rrotën e tij të mundimit pambarim. Sigurisht, po ta pyesim Rudolfin ndoshta do të na thotë se pakgjë ka mbetur nga Lezha e tij e dikurshme. Por jo për ata që nuk janë nga Lezha. Për ta, Lezha është bërë një qytet i përjetshëm: nëpërmjet eseve të librit “Një letër që na vjen pas vdekjes” të Rudolf Markut.
