Ka qenë viti 1988 kur në Panairin e Librit në Beograd punoja për një shtëpi botuese britanike. Një ditë, në ‘standin’ tonë erdhi një njeri diku mbi 70 vjeçar, i cili nga pamja dukej se ishte i rëndësishëm. Derisa ai po i shikonte librat e radhitura në rafte, unë iu afrova dhe fillova bisedën me të. Pasi që ndërruam disa fjalë, ai më shikoi nga koka deri te këmbët dhe më pyeti:’A je shqiptar nga Kosova’?
Pastaj, ai u prezantua. ‘Quhem Edmund Balgaq’ – më tha. Për dikend nga Beogradi ky emër dhe mbiemër ishte i çuditshëm. Ai e vërejti habinë time dhe kur më tha se ishte hungarez, gjërat u qartësuan.
Kur më pyeti se nga cili rajon isha në Kosovë, i thashë se jam nga Gjilani dhe e pyeta nëse e dinte se ku gjendej ky qytet. Ai qeshi dhe më tha:’Natyrisht që e di. Unë në Gjilan e kam konstruktuar fabrikën e parë të tekstilit dhe e kam mbikqyrë ndërtimin e saj, Kjo punë ka qenë para se ke lindur ti dhe kur flija e ushqehesha në një hotel të keq që quhej Hotel Evropa’.
Pastaj, u shoqëruam dhe unë mora vesh se ky njeri kishte qenë inxhinier i njohur i dizajneve strukturore në Jugosllavi dhe profesor me renome në Fakultetin Teknik të Universitetit të Beogradit. Në mesin e shumë objekteve të njohura, ai e kishte dizajnuar edhe Muzeun e Arteve Moderne në Beograd. Tani më ishte në pension dhe shkruante e përkthente libra nga anglishtja në serbisht dhe hungarisht.
Me insistim të tij unë dola nga hoteli dhe shkova për darkë dhe të flija në shtëpinë e tij gjatë katër netëve të panairit që kishin mbetur. Kjo ka qenë një kohë kënaqësie për mua pasi që nga profesori, siç fillova ta quaja, mësova plot gjëra, madje edhe për qytetin tim. Ai e dinte pamjen e qytetit të para viteve te 60-ta dhe njihte njerëz të kësaj kohe. I kishte ruajtur përshtypjet për njerëzit dhe vendin të një kohe të kaluar që për mua ishte e panjohur.
Profesori ka qenë njeri shumë interesant. Kur më përcolli, unë e falënderova me fjalë dhe sjellje sa më të mira. ‘Nuk ke nevojë të më falëndërosh’ – më tha dhe vazhdoi ‘unë do të vij te ti në Gjilan dhe t’i ma kthen mikëpritjen’. Dhe, pas disa javësh, profesori erdhi. Atë që dëshiroi ta shihte së pari ishte puna e tij, natyrisht. Shkuam te fabrika dhe na pritën mirë. Ai u emocionua kur e pa që ndërtimi i tij ende ishte në rregull. Poashtu i erdhi mirë kur pa se ishin ndërtuar edhe dhjetëra godina tjera të mëdha, moderne dhe fabrika ishte shndërruar në gjigant të vërtetë.
Kjo ka qenë koha kur ky kombinat kishte rreth 3500 punëtorë dhe nxirrte lloj – lloj prodhimesh të tekstilit duke filluar nga rrobat e brendshme e deri te tepihat dhe perdet. Ndërtesa e profesorit ka qenë ajo që gjendej në anën e djathtë kur hyje të ‘kapia’ kryesore e kombinatit. Fjala është për atë ndërtesën e gjatë që shtrihej përreth rrugës dhe që kishte një kulm në formë të dhëmbëve të sharrës apo të shkronjës ‘M’ të përsëritur në varg të gjatë. Kjo fabrikë, pos që ishte e para, ka qenë edhe simboli i Kombinatit të Tekstilit që dikur mori emrin ‘Integj’. Pas kësaj ka qenë edhe një ndërtesë tjetër që poashtu e kishte konstruktuar profesori. Sa herë që kalonim atypari, nga kjo fabrikë dilte një zë shurdhues i makinave të cilat nuk pushonin kurrë pasi që punohej në tri ndërrime.
Sot nuk ekzistojnë këto dy ndërtesa. Nuk ekziston as Kombinati i Tekstilit. Vendi ku dikur prodhohej me të madhe, sot është shndërruar në ‘shopping centre’. Fabrika e profesorit dhe simboli i kombinatit është rrënuar për të ndërtuar parking për myshterinjtë që blejnë në këtë ‘shopping center. Vendi kur dikur banorët e Gjilanit e fitonin bukën e gojës, tashti është bërë vend ku ata i harxhojnë paratë. Nga prodhimi kemi kaluar në konsumim. Kjo i vjen sikur kur ecë mbrapsht. Natyrisht që edhe sot ka disa qindra njerëz që punojnë aty dhe paguhen nga 300 euro, ndoshta. Por, dikur aty punonin mijëra njerëz që prodhonin dhe rrogat e tyre i krahasonin me ato të punëtorëve në Gjermani.
Sot, sikur profesori të ishte gjallë, me siguri do të bëhej merak më shumë se ne për gjendjen tonë. Për ne mjafton që sot aty pijmë kafe dhe i blejmë prodhimet ‘Made in China’ se prodhimet tona ka kohë që i kemi harruar që kanë ekzistuar dhe me kualitetin e të cilave jemi mburrur gjithandej botës.
