Më kujtohen kohët e pas ‘90-ave me amulli të theksuar, të shoqërisë pos komuniste jugosllave ku e ardhmja e të gjithëve, por sidomos e shqiptarëve ishte totalisht e paqartë. Më kujtohet shumë mirë ajo mungesa e shpresës dhe mundësive dhe më keq ende mungesa e dritës në fund të tunelit për një brez të tërë që nuk shikonte asnjë të ardhme, dhe ku e vetmja zgjidhje dukeshin kufijtë.
Ishte koha kur kufijtë viheshin gjithandej. Ishte koha kur shqiptarët në rajon, sidomos ata në Kosovë, kërkonin me ngulm kufijtë e tyre, ishte koha kur edhe shqiptarët e Maqedonisë dolën me idenë e Iliridës, e cila brenda kufijve do të duhej të sillte zhvillim dhe përparim.
Historinë të cilën e jetojmë dëshmitar jemi të gjithë. E dimë se si ecën gjërat dhe si u krijuan shtete e reja në Ballkan, dhe si u përcaktuan fatet e shqiptarëve të Maqedonisë.
Tashmë pas më shumë se një dekade të Maqedonisë së re, e krijuar si rrjedhojë e Marrëveshjes së Ohrit po del në sipërfaqe sërish një ide e vjetër për të shpallur “Iliridën”.
Kjo ngjarje ndonëse për mua pa bazë të fuqishme në terren, dhe pa dashur ti jap ose marrë peshën që e ka, tregon dy fenomene të rëndësishme të shoqërisë në Maqedoni sot.
E para ka të bëjë me shterpësinë e klasës politike e cila nuk arrin të sjellë ide të reja politike dhe si e tillë ajo riciklon ide të “djegura” tashmë. Dhe e dyta mungesën e gjeneratës tjetër, e brezit të ri si politik i cili do të duhej tashme të kishte artikuluar vizione të kohës pas të cilave do të ngjalleshin debate.
Mungesa e kësaj mendësie të re politike, e cila do të duhet të vinte edhe për arsye biologjike por edhe si arsye e zhvillimit shoqëror, krijon hapësira për hedhje në debat ide të vjetra.
Prirjet e sotme gjeopolitike si në rajon ashtu edhe më gjerë parashikojnë bashkëpunime të fuqishme e deri tek unione të caktuara që nënkuptojnë se njerëzit minimalisht jetojnë nën rregulla të njëjta e deri tek ligje strikte që janë njëlloj e që miratohen nga parlamente të vendeve të ndryshme.
Maqedonia, ashtu si dhe shumë vende të tjera, edhe pa qenë formalisht si pjesë e grupimeve apo unioneve, ka një sërë ligjesh që janë në përputhje me vendet e tjera. Kjo relativizon konceptin e kufijve.
Nën një tendencë të tillë, ndonëse me probleme për momentin për shkak të klasës politike, sidomos ajo maqedonase që frenon këto procese, idetë për kufij të rinj vetëm sa do të krijojnë barriera dhe ndalesa shtesë sidomos për shqiptarët. Shqiptarët e një brezi tjetër të cilët janë të rritur me realitet virtual as që mund ta perceptojnë këtë ide politike me realitet fizik.
Në vend që idetë të reja të nxisin politika me dije dhe aftësi, ku hapësirat e kohës së sotme sjellin mundësi për tej kufijve, u rikthehet ideve të vjetra, që edhe kur ishin në “modë” nuk u zbatuan sot.
Në një kohë kur klasa politike ka banalizuar veten aq shumë, sigurisht që gurgullimat dhe vlimi i shoqërisë “poshtë” tyre do të sjell lloj-lloj idesh dhe nismash. Dhe jo rastësisht shohim shfaqjen e tendencave fetare, nisma për subjekte të reja politike, orientime të çuditshme e deri tek idetë dhe risjella e “Iliridës”.
Por ajo që u duhet sot shqiptarëve të Maqedonisë është një frymë e re si me njerëz ashtu dhe me mendësi. Oferta politike që ti përkasin realiteteve që përkojnë me nevojat e njerëzve dhe për tej interesave të klasës politike.
Shqiptarët sot janë pjesë e qeverisë, drejtojnë institucione dhe buxhete, janë Ministra e deputetë, drejtorë e kryetarë komunash dhe marrin vendime për gjithë Maqedoninë, për shqiptarë dhe përtej. Një realitete që as që mendohej kur u shfaq ideja e Iliridës. Në fakt kjo ide duhej të realizonte atë që sot shqiptarët arrijnë ta bëjnë. Qoftë edhe ne dukje.
Dhe sigurisht këtu del problemi.
Nëse ky rol është fiktiv, (që shpesh është) atëherë është krye këput për shkak të paaftësisë. Paaftësisë që gjenerohet nga zgjidhjeve dhe zgjedhjeve që bën politika, për shkak të mungesës të vizionit se ku duan ta çojnë shoqërinë dhe për shkak të fokusit tek vetvetja.
Por dëshpërimi nga kjo klasë politike që sa vjen e bëhet më shumë evidente, nuk do të duhet të çojë shoqërinë në ide të skaduara. Aq më shumë të cilat do të sjellin paqartësia, sepse kjo klasë politike s’ka kapacitete më shumë, me ose pa Iliridë ne do të jetojmë këtë frymë që dominohet nga paaftësia.
Prandaj ka ardhur koha që shqiptarët të shohin përtej kufijve dhe ideve së tkurrjes së tyre, kjo në të gjitha kuptimet e mundshme. Tkurrje dhe mbyllje në vetvete duan vetëm ata që s’kanë guxim të përballen dhe s’janë të sigurt se mund t’ia dalin përballë të tjerëve. Një sërë normash ligjore por dhe realitete gjeopolitike janë aq në favor të shqiptarëve sa idetë e vendosjes së kufijve për veç se i përkasin një periudhe të një veprimi politik i cili tashmë është tejkaluar, do ti bllokonte edhe më shumë ata. Pikërisht recidivët e ideve të tilla, që reflektohen me mbyllje, si në klane partiake e lidershipe të ngurta e deri tek territore të ndryshme qoftë krahinore, në qytete apo dhe të tjera si Ilirida, sjellin këtë pejzash të klasës së sotme politike.
Vizionet politike moderne të shqiptarëve sot duhet të jenë përtej kufijve, si mendor ashtu dhe gjeografik. “Betejat” e realitetit të sotshëm janë me aftësi dhe me dije, janë në hapësira dhe terrene social, kulturor, ekonomik përplot mundësi pa kufij, ku nëse synohet ndonjë “dominancë” ajo nuk mund të arrihet me mbyllje dhe tkurrje të radhës të shqiptarëve. E aq më pak me paaftësinë që sundon e sundon. Nuk janë më zgjidhje kufijtë, por shembja e tyre me metoda dhe mënyra të kohës, të cilat udhëhiqen vetëm nga dija dhe arsimi. Jemi tashmë në post Iliridë.
