(Seria akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare” e Dr. Spiro J. Shetuni)
Prof. Kosta Loli
Pedagog i lëndëve teorike speciale në Konservatorin e Bashkisë së Janinës, Greqi
Etnomuzikolog
Studiuesi Spiro J. Shetuni, profesor, etnomuzikolog, muzikolog shqiptaro-amerikan me kombësi arumune, Doktor i Filozofisë në fushën e muzikës, autor librash e studimesh akademike mbi muziken tradicionale e profesioniste shqiptare, krahas veprimtarisë së tij pedagogjike në disa universitete amerikane, pas një pune hulumtuese më tepër se 20-vjeçare, paraqitet tek lexuesit dhe në qarqet shkencore e artistike me serinë akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare”, botuar rishtazi nga Shtëpia Botuese Amerikane “Outskirts Press, Inc.”, Denver, Colorado. Botimi i tij i ri është një vepër shumë-dimensionale me vlera të spikatura historike, shkencore, etnomuzikologjike, estetike, pedagogjike e artistike, që e rendisin tashmë autorin me dinjitet të plotë përkrah studiuesve të mirënjohur etnomuzikologë vendas e ndërkombëtarë.
Seria akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare” (I. Hyrje, II. Muzika gege, III. Muzika toske, IV. Muzika labe, V. Muzika qytetare, VI. Përvijimi historik.) sjell një konceptim bashkëkohor për aspektet më të qenësishme e të gjithanshme të kulturës muzikore tradicionale të kombit shqiptar, brenda dhe jashtë kufijve të sotëm shtetërorë. Eshtë një qëndrim i emancipuar ndaj zhvillimeve tradicionale e bashkëkohore të saj, të shtrira në kohë e hapësirë, bazuar në metoda realiste të vëzhgimit, analizës e konkluzionit. Duke gërshetuar objektivisht shembullin konkret muzikor me faktorë të tjerë jashtë-muzikorë—historikë e sociologjikë, gjeografikë e etnografikë, estetikë e zakonorë–, përgjithësimet teorike të autorit janë bindëse e të përgjegjeshme. Ky rezultat lidhet edhe me qëndrimin e tij realist e vlerësues ndaj ndërgjegjes muzikore të grupimeve të veçanta shoqërore në rrafsh krahinor e kombëtar.
Autori vlerëson dhe bazohet në arritjet e derisotme të etnomuzikologjise shqiptare (kujtojmë veprat e Ramadan Sokolit, Lorenc Antonit, Beniamin Krutës, Pirro Misos, Vasil S. Toles, Sokol Shupos, Eno Koços, etj.) dhe i lidh ato dialektikisht me mendimin shkencor albanologjik, estetik, llaografik, sociologjik, etnografik, koreografik (veprat e Eqrem Çabej, Alfred Uçit, Qemal Haxhihasanit, Andromaqi Gjergjit, Ramazan H. Bogdanit, Agron Xhagollit, etj.). Në përcaktimet teoriko-estetike, ai udhëhiqet nga arsenali metodologjik e shkencor i etnomuzikologjise ndërkombëtare. Sakaq, me ndërgjegje synon që të pasurojë fondin e etnomuzikologjisë shqiptare, të plotësojë mjaft mangësi në teorinë, metodologjinë dhe përmbajtjen e saj. Së bashku me informacionin nga botimet e fundit (Tole, Shupo, Koço), Shetuni synon emancipimin e mëtejshëm të etnomuzikologjise shqiptare të çliruar tashmë nga ideologjia marksiste-leniniste dhe shfaqjet nacionaliste.
I ndërgjegjshëm për gjallësinë e muzikës tradicionale shqiptare, duke e vlerësuar atë në formë e përmbajtje, në sasi e cilësi, në gjini e zhanre, në rrezatimin kombëtar e ndërkombetar, në “Hyrje e përgjithshme”, autori shkruan:
“Muzika tradicionale shqiptare përfaqëson, si nga pikëpamja lëndoro-substanciale, ashtu edhe nga pikëpamja strukturoro-formale, një pasuri kulturoro-artistike me të vërtetë monumentale. Sa më shumë që përpiqemi të studiojmë atë, aq më tepër kuptojmë se tiparet e saj lëndoro-substanciale e strukturoro-formale nuk mund të nxirren në pah lehtë. Universi muzikor tradicional shqiptar qëndron vazhdimisht përpara nesh, sa me pamje të madhërishme, aq edhe të heshtur: ai sikur reziston fuqimisht që të mbetet i pazbuluar, i pazhbiruar, i panjohur! S’duhet dyshuar aspak se muzika tradicionale shqiptare do të rezistojë për një kohë ende të gjatë që të mbetet e tillë, duke u kujtuar në këtë mënyrë studiuesve një detyrë bukur të vështirë. Si një fantazmë moderne shekspiriane, natën dhe ditën, ditën dhe natën, vazhdimisht, ajo sikur u thotë atyre me ironi: “Ja ku jam! Po të mundni, gjeni se çfarë fshihet brenda meje! Jam e sigurtë se kurrë s’do të arrini të më njihni deri në fund! Kurrë! Kurrë! Kurrë!””
Në fakt, kushdo që lexon dhe studion të gjashtë librat, bindet se autori guxon dhe arrin të kapë thelbin e muzikës tradicionale shqiptare, të fshehtat e saj, substancën e saj qenësore zhvilluese dhe rrezatuese.
Në plan të përgjithshëm, vlerat më kryesore të serisë akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare” ndoshta do të mund të jepeshin si vijon: Së pari, siç u vërejt, ajo përbën një hulumtim shumë-dimensional historik, shkencor, etnomuzikologjik, estetik, pedagogjik e artistik, së bashku. Përmbajtja e saj është e lidhur me të gjithë spektrin e kulturës muzikore tradicionale shqiptare, brenda dhe jashtë kufijve shtetërorë. Në plan teorik e praktik, shkencor e artistik, tradicional e bashkëkohor, trajtohen çështje, si: tiparet themelore dalluese të muzikës tradicionale zanore e instrumentore, mjetet kryesore shprehëse të saj, stilet muzikore më të spikatura, zhanret muzikore karakteristike, anët e përbashkëta e të përveçme, si edhe bashkëveprimet midis muzikës gege, toske, labe e qytetare, urat kulturore me muzikën tradicionale ose profesioniste të popujve fqinj, etj. Ndërkohë, në Hyrje dhe në Mbyllje të serisë (nëse do të mund t’i karakterizonim edhe kështu përkatësisht Librin I dhe Librin VI), parashtrohen konkluzione teorike, vëzhgime praktike, përcaktime konceptuale, mendime estetike për historinë, jetën dhe veprimtarinë shumëvjecare të muzikës tradicionale shqiptare në ndërgjegjen muzikore të bartësve të saj.
Së dyti, seria akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare” përbën një manual akademik të plotë, në formë e përmbajtje, për studiuesit e muzikës tradicionale shqiptare në përgjithesi; një udhërrëfyes për studiuesit e rinj dhe studentët që duan të zbulojnë të panjohura të reja të thelbit të kulturës muzikore tradicionale; një arsenal njohës për artdashësit e lexuesit, të cilët janë bartës, adhurues e përhapës pasionantë e vullnetarë të saj. Kur lexojmë nje libër studimor, kontaktin e parë dhe vëmendjen kryesore e përqëndrojmë në lëndën bazë që parashtron autori. Ndërkohë, nuk e shkëpusim vëmendjen as nga faktorë të tjerë, që plotësojnë strukturën e një libri. Seria akademike gjashtë-librore është shumë e pasur përsa u takon aspekteve të tilla. Kështu, Bibliografia masive dhe e hollësishme përbëhet nga një radhë kategorish: Antologji muzikore, Antologji muzikore të pabotuara, Antologji jashtë-muzikore ose poema letrare, Studime muzikore, Studime jashtë-muzikore. Rrjedhimisht, Bibliografia bëhet për këdo një burim njohjeje me vlera, pasuron horizontin tonë brenda dhe jashtë objektit të librave të serisë. Treguesi analitik faqësor është një mjet tjetër që ndihmon në njohjen e shpejtë të apekteve të veçanta të muzikës tradicionale shqiptare. S’mund të harrojmë pa përmendur as hartat shpjeguese, as sqarimet dhe kategorizimin metodik e profesional të përmbajtjes së teksteve poetike, përmbledhjet në gjuhën angleze për të gjashtë librat, etj.
Së treti, seria akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare”, duke pasuruar fondin e etnomuzikologjise shqiptare, në të njëjtën kohë, ngre autoritetin dhe emrin e saj në plan ndërkombëtar. Nryshimet demokratike në Shqipëri, Shetunin e gjejnë me një formim teoriko-estetik të plotë në lëmin e studimit të kulturës tradicionale. Veprimtaria e tij kërkimoro-shkencore tregon se ai është një studiues serioz, i cili përpiqet që të jetë realist e novator në trajtimin e mjaft aspekteve të ndërlikuara të kulturës tradicionale shqiptare. Veprimtaria e tij pas vitit 1990 të shekullit XX–pjesmarrja në konferenca etnomuzikologjike kombëtare e ndërkombëtare, vizitat e hulumtimet në institucione kërkimoro-shkencore të Europës e Amerikës, botimi i mjaft artikujve akademikë, etj.–, është e lidhur dhe në dobi të shkencës etnomuzikologjike shqiptare. Qënia e tij si pedagog i etnomuzikologjisë në disa universitete amerikane dhe kontakti i drejtpërdrejtë me arritjet e etnomuzikologjisë botërore shprehet në parashtrimin e mendimeve dhe konkluzioneve me një gjuhë, sa moderne aq edhe te besueshme, sa shkencore aq edhe poetike, sa profesionale aq edhe popullore. Lexuesit kombëtar e ndërkombëtar, studiuesit vendas e të huaj i vihet në dispozicion një material i bollshëm arkivor (këngë, valle, pjesë muzikore instrumentore, tekste poetike), parashtruar me kritere shencore bashkëkohore, përmes të cilit kushdo mund të vërtetojë besueshmërinë e përfundimeve të autorit, pse jo, edhe ta përdor atë (materialin arkivor) për studime të reja. Në analizë të fundit, Shetuni përbën modelin e intelektualit të sotëm shqiptar, i cili, edhe pse jeton e punon jashtë Mëmëdheut, për më tepër se dy dhjetë-vjeçarë, nuk përkujdeset vetëm për karierën personale si pedagog e studiues, por me ndërgjegje e lidh veprimtarinë e tij edhe me zhillimin e shkencës së sotme etnomuzikologjike shqiptare. Përhap në shqip e anglisht aspekte dhe arritje të kulturës kombëtare shqiptare. Pas botimit në gjuhën angleze të librit “Albanian Traditional Music: An Introduction” (2011), vjen seria akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare” (2012-4), për të vazhduar në një të ardhme të afërt me botime për muzikën profesioniste shqiptare, për historinë, jetën dhe kulturën e arumunëve, etj
Së katërti, është e kuptueshme se për çfarë arsyesh etnomuzikologjia shqiptare ka krijuar boshllëqe e mangësi konceptuale në rrugën e konsolidimit të saj. Dukuri, si: karakteri klasor ose politizimi, koncepti “folklor i ri”, njëanshmëria në studimin e kulturave të pakicave etnike, mungesa gati e plotë e lidhjeve me etnomuzikologjinë botërore, etj., janë vetëm disa faktorë që e munduan atë për dhjetë-vjeçarë të tërë me radhë. Prandaj edhe sot e kësaj dite vazhdojnë diskutimet dhe përplasjet për disa nocione themelore. Diskutohet gjerë, p.sh., përdorimi i nocioneve të ndryshme teorike për dukuri të njëjta entomuzikologjike, si, p.sh.: nocioni “polifoni” apo “iso-polifoni”, nocioni “iso” apo “kor antik”, nocioni “dialekt muzikor” apo “stil muzikor”, nocioni “stil muzikor” apo “ngjyrim lokal”, nocioni “mod pentatonik” apo “shkallë pentatonike”, etj. Sigurisht që diskutimet midis shkencëtarëve, studiuesve, amatorëve e dashamirësve të artit është gjithmonë i nevojshëm dhe i frytshëm. Ato tregojnë shqetësimin dhe përkushtimin e studiuesve për të pasur një gjuhë konceptuale muzikologjike gjithë-kombetare. Shetuni, me mendimin e tij teoriko-estetik të argumentuar, i mbështetur edhe në terminologjinë etnomuzikologjike botërore, synon që të mbajë një qëndrim realist e bindës për mjaft nga çështjet që u vunë në dukje më sipër. Më lejoni të përmend më kryesorin prej tyre: Na sqaron teorikisht e praktikisht konceptet: “ folklor”, “muzikë popullore”,”muzikë tradicionale”, ashtu siç i trajton ato etnomuzikologjia ndërkombëtare . Vetë titulli i serisë është shpjegimi më i mirë e më kuptimplotë për objektin e diskutimit tonë.
Eshtë plotësisht e qartë se autori ka arritur rezultatin e dëshiruar me serinë akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiptare”, pas një pune këmbëngulëse më tepër se 20-vjeçare, me gëzimet dhe hidhërimet së toku, që sjell puna studimore. Libri i tij akademik, “Polifonia labe”, i cili u botua në vitin 1989, na paralajmëroi se Shetuni kërkon një stil personal të të shprehurit. Kam mendimin se ky stil qartësohet e plotësohet me serinë gjashtë-librore. Në faqet e botimit të ri takojmë një studiues me interesa kapitale muzikore e jashtë-muzikore. Një studiues herë racional e herë të tejzgjatur. Herë kërkues në imtësi dhe herë joshës e të “pushtuar” nga efekti emocional i interpretimit muzikor. Herë i konkluzonit të prerë dhe herë përsëritës i nevojshëm. Të jetuarit për një kohë të gjatë midis bartësve autenikë të muzikës tradicionale shqiptare, të vëzhguarit aktiv të jetës muzikore mbarë-kombëtare, i rrethuar në zyrën e tij të punës në Shqipëri e Amerikë nga dhjetra antologji muzikore e studime akademike, “i pushtuar” në qënien e tij nga qindra e qindra këngë, valle e pjesë muzikore instrumentore, ai krijon edhe një personalitet, sa të rreptë, aq edhe të ndjeshëm. Në rastin e parë, logjika e ftohtë e studiuesit në verifikimin e çdo qelize të lëndës studimore e bën të ashpër, të prerë, këmbëngulës dhe aspak tolerant. Në rastin e dytë, në mënyrën e të shprehurit, është sa prozator edhe poet, sa i ëmbël edhe i ngrohtë, hamendson dhe ëndëron në “lojën” e studiuesit me objektin që shqyrton.
Gjatë leximit të serisë akademike gjashtë-librore “Muzika tradicionale shqiprare”, bën përshtypje të veçantë citimi nga autori i shprehjes domethënese të kompozitorit dhe dirigjentit të shquar bohemiano-asutriak, Gustav Mahler (1860-1911): “Tradita nuk është hymnizimi i hirit, por përcjellja e zjarrit”. Vepra e fundit e etnomuzikologut tashmë të mirënjohur, Spiro. J. Shetuni, është mishërimi praktik i kësaj thënieje filozofike. Ajo trajton në mënyrë shumë-dimensionale aspektet më të qenësishme të muzikës tradicionale shqiptare, jo thjesht për ta hymnizuar atë, por për të përcjellë zjarrin e saj, brenda e jashtë Mëmedheut, realisht, besueshem, ndjeshmërisht, ashtu siç e meriton.
Kurrë mos harrojmë: Kultura muzikore tradicionale dhe profesioniste e një kombi, populli ose grupi etnik përbën një faktor të rëndësishëm të ekzistencës së tij.
