DW: Ballkanin Perëndimor (Maqedoni, Shqipëri, Kosovë, Serbi, Mal të Zi, Bosnjë-Hercegovinë, Kroaci) toni midis shteteve apo grupeve të ndryshme etnike po bëhet më i ashpër. Të krijohet përshtypja se rajoni po bëhet përsëri më i paqëndrueshëm. A duhet Evropa të preokupohet përsëri për Ballkanin Perëndimor?
Mappes-Niediek: Unë besoj që po. Retorika natyrisht në radhë të parë shërben për t’u prezantuar si mbrojtës përpara zgjedhësve. Nëse flet keq për fqinjin e urryer, kjo pritet mirë. Me këtë krijon një lloj ndjenje kërcënimi dhe njëkohësisht u jep njerëzve përshtypjen sikur je personi i duhur për t’i mbrojtur ata nga kërcënimi. Një shembull i mirë për këtë ishte treni, që qeveria serbe donte ta dërgonte në Kosovë. Në tren ishte shkruar “Kosova është Serbi” në 21 gjuhë. Treni po ashtu ishte zbukuruar me shumë ikona dhe të tjera simbole serbe. Kryeministri serb, Aleksander Vuçiq, e lejoi këtë e pastaj e ndaloi trenin pak para kufirit për arsye gjoja të rrezikut. Në këtë mënyrë ai u prezantua njëkohësisht edhe si mbrojtës i Serbisë duke i akuzuar kosovarët se janë agresivë. Pra, kjo funksionon dhe u shërben të dyja palëve: kryeministri serb Vuçiq dhe presidenti i Kosovës Hashim Thaçi kanë nevojë për njeri-tjetrin. Në fakt kjo nuk mund të jetë e rrezikshme, por mund të bëhet e tillë nëse prej saj shpaloset dinamika. Kjo është e mundur e faktikisht rreziku ekziston. Sa më shumë të dobësohet BE-ja dhe sa më e zbehtë të jetë influenca e saj dhe mjetet e presionit, aq më shumë nxitet që një zhvillim i tillë. Unë nuk besoj që do të ketë një orientim drejt Moskës ose Turqisë, por pozicionet do të ashpërsohen.
DW: Çfarë roli luan BE-ja në këtë rajon dhe çfarë mundësi-influence ka Unioni?
Mappes-Niediek: BE-ja në 20-25 vjetët e fundit ishte e vetmja alternativë ndaj shteteve të vogla, të cilët nuk i duan të mirën njeri-tjetrit. Perspektiva “ne duam në BE” kudo ka luajtur një rol të madh. Kjo nisi në vitin 1991 kur Sllovenia u pavarësua. Asokohe ministri i Jashtëm, Dimirtije Rupel, tha se copëtimi i Jugosllavisë dhe bashkimi i Evropës janë anët e së njëjtës medalje. Pa njërën nuk mund të ndodhte tjetra. Kjo do të thotë, përderisa Evropa bashkohet, shpërbëhet Jugosllavia, pasi ata që duan të shkëputen duhet ta bëjnë këtë shpejt tani e të mos presin derisa edhe të tjerët të arrijnë të bëjnë të njëjtën gjë. Sllovenia nuk donte të ishte një vend i vogël, një ishull i izoluar në oqeanin e botës, por donte të ishte një pjesë e një Bashkimit Evropian… edhe më shumë vlen kjo për kombet e tjera. Nuk ka asnjë koncept sesi këto shtete të vogla nacionale mund të mbijetojnë në një botë të globalizuar nëse nuk ekziston BE-ja. Njerëzit besojnë tek BE-ja, ato e duan BE-në sepse nuk u besojnë elitave të tyre. Kjo ishte e vetmja histori. Por ajo pësoi një goditje të rëndë kur më 2014-n presidenti i ri i Komisionit të BE-së, Jean-Claude Juncker, bëri të qartë se në pesë vjetët e ardhshme nuk do të ketë zgjerim. Ndonëse edhe më parë dihej që kjo është e vërtetë duke e thënë kaq hapur, është mbyllur edhe një derë. Marrim shembullin e Maqedonisë: që prej 11 vjetësh ky vend është kandidat për në BE, por për shkak të vetos së Greqisë nuk mund t’i nisë bisedimet e anëtarësimit. Këtij vendi i është dashur që të orientohet ndryshe e kështu bëri. Atje pati një zhvillim që po lulëzon tani edhe në vende të tjera të Ballkanit: një udhëheqje gjithnjë e më autoritare, që nuk do t’ia dijë se ç’mendojnë të tjerët për të. Është një udhëheqje, që herë pas here orientohet nga Moska dhe nuk kujdeset ndaj kërkesave që bën BE-ja për demokratizim dhe për shtet ligjor.
DW: Çfarë keni parasysh kur thoni se njerëzit në Ballkanin Perëndimor kanë nevojë për BE-në si një korrigjues për elitat e tyre politike?
Mappes-Niediek: Njerëzit duan njëfarë sigurie. Kështu në Maqedoni më kanë thënë se dikur në ish-Jugosllavi i janë drejtuar Beogradit kur kishin përshtypjen që qeveria ka marrë kot ose vepron e influencuar nga grupet e interesit. Duhej të kishte një instancë më të lartë, vetëm me qeverinë në Shkup ishte e vështirë t’ia dilje. Ngjashëm shprehen njerëzit edhe në Beograd: nëse udhëheqja jonë bëhet autoritare, jemi deri në njëfarë mase të sigurt për aq kohë sa kemi shpresën për anëtarësim në BE, në mënyrë që këtyre drejtuesve të mos u shkojë mendja të fusin në burg të gjithë opozitarët. Kjo të jep njëfarë sigurie, kontroll, mbikëqyrje. Njerëzit në këto vende e dinë se disa qeveri nuk ndihen të detyruara për të respektuar standardet demokratike dhe ato të shtetit ligjor. Por ato e dinë që në Bruksel është ndryshe dhe ato nuk mund t’i lejojnë të gjitha. Kjo luan një rol shumë të rëndësishëm nëse bëhet fjalë për mbështetjen e perspektivës evropiane, madje kjo është edhe më e rëndësishme sesa liria e lëvizjes së forcave të punës apo paratë nga Brukseli.
DW: Pra ekziston dëshira për një patronazh nga BE-ja?
Mappes-Niediek: Në njëfarë mënyre po. Kjo ka ndodhur edhe gjatë luftërave në Jugosllavi kur kërkohej një protektorat i Evropës. Kjo nuk funksionoi ose nuk funksionoi mirë. Por në rajon e dëshirojnë deri diku njëfarë hegjemonie, një dominim të mendimit dhe veprimit evropian dhe një demokraci evropiane.
DW: A munden vendet e Ballkanit pa një influencë-kontrolli të BE-së që të zhvillohen drejt forcimit të shtetit ligjor dhe standardeve demokratike?
Mappes-Niediek: Unë besoj që ato munden, por u mungon një motivacion i fortë. Ata, që më së shumti i kanë ndërkombëtarizuar vlerat evropiane, kanë humbur një aleat të rëndësishëm. Ata kishin një gur të çmuar në dorë: duke thënë se nëse bëni kështu si ne, atëherë do të vini në BE. Nëse tani nuk mund ta thonë më këtë, atëherë imazhi i tyre në shoqëri është një ndër shumë të tjerë. Në rastin më të keq dominojnë konceptet autoritare. Anëtarësia në BE nuk është garanci, që nuk mund të ketë zhvillime drejt autokracisë, që nuk mund të ketë kthim pas. Këtë e shohim në Hungari.
DW: A shihni në Ballkan rrezikun që Rusia të marrë një rol të rëndësishëm, ndoshta në vend të BE-së?
Mappes-Niediek: Unë nuk besoj që këto vende tani do të orientohen kah Rusia, ashtu siç rëndom shprehet kjo drojë. Rusia në thelb nuk ka shumë për të ofruar, përveç energjisë, ky vend do të mbingarkohej duke luajtur tani një rol, siç e ka luajtur deri më sot BE-ja. Këtë e dinë të gjithë. Por rusët mund ta shfrytëzojnë mundësinë që ta vështirësojnë situatën.
DW: A mbetet Ballkani një fuçi baruti sikurse thuhet shpesh?
Mappes-Niediek: Ballkani në fakt nuk është aspak fuçi baruti. Fuçi baruti është Evropa. Por Ballkani është fitili. Kjo është e rrezikshmja. Konfliktet që krijohen aty, nuk mbeten aty. Ato nuk mund të izolohen. E pikërisht situata aktuale, ku bota është bërë e paqëndrueshme, ku nuk ka një fuqi orientuese, palët e konfliktit në Ballkan e kanë edhe më të lehtë të gjejnë aleatë diku mes fuqive të mëdha. E në fakt kjo është situatë si në vitin 1914 – e kësaj duhet t’i trembemi më së shumti.
(Norbert Mappes-Niediek është gazetar, ekspert dhe autor për zhvillimet në Evropën Juglindore. Ai si gazetar shkruan për gazeta të ndryshme gjermanofone dhe ka botuar disa libra për Ballkanin Perëndimor. Ndër botimet e fundit është libri “Romë të varfër, ciganë të këqij”.
