Në vitin 1985, fillojnë të xhirohen disa dokumentarë në kujtim të Enver Hoxhës, i cili vdes në 11 prill të atij viti. Kineastët shpërndahen në të gjitha rrethet e vendit, për të portretizuar jetën e qyteteve të lidhura ngushtë me atë të njeriut që udhëhoqi jetën politike shqiptare për afro 50 vjet. Nga kineastët më të mirë xhirohet filmi “Enveri ynë”, ku mbeti mister mosshfaqja e tij, pse u censurua nga pasardhësi i diktatorit…
Nga Violeta Murati
Të gjithë shqiptarët që i kanë shërbyer me devotshmërimi komunizit, qoftë në kulturë e çdo fushë sot e kanë të vështirë të pranojnë ekzistencën e vetëdijes në atë sistem. E kaluara vazhdon të mbetet tani si një psikozë që i shqetëson kujtimet. Dhe, kjo nuk ka të bëjë në rastin e shqiptarëve vetëm me individin, por me një komb të tërë. Ironia këtë herë shkon për kinematografinë shqiptare, në kohën kur vdiq diktatori shqiptar, Enver Hoxha. Ndonëse kineastët i kanë mbyllur nëpër sirtarë dhe askush nuk pranon që t’u kujtohet diktatura, gjithnjë me alibinë se “ashtu ishte koha” apo “kush guxonte të kundërshtonte, degdiseshin nëpër këneta” etj., ish-Kinostudio mbetet makineria ideologjike më e rëndësishme për propagandën, pas terrorit të sigurimit. Ndaj është ende e vështirë të marrësh një përgjigje të vetëdijshme, duke cilësuar frenetizmin e filmave të xhiruar pas vdekjes së diktatorit, si prodhime pa formë, totalisht amorfe, që nuk ia vlen të përmenden. Këto të fundit janë fraza të aktorëve që xhiruan ndër filmat e parë artistikë, dy vite më vonë pasi vdiq diktatori.
Të parët ishin regjisorët Ibrahim Muça dhe Kristaq Mitro, të cilët në kujtim të Enverit, iu vunë punës në xhirimin e filmit “Enveri ynë”, i cili nuk u shfaq asnjëherë.
Ky film do të mobilizonte disa aktorë, ndër më të mirët e kinematografisë shqiptare, si Marjeta Ljarja dhe Ndriçim Xhepa, të cilët ishin protagonistë të një grupi xhirimi, që kërkojnë nëpër çdo vend të Shqipërisë krijimet folklorike kushtuar diktatorit… bazuar në muzikën popullore dhe krijimtarinë mbi Enver Hoxhën, menjëherë pas vdekjes dhe pikëllimit të përgjithshëm. Por ky film nuk u projektua kurrë. Ish-drejtorja e Arkivit, Natasha Lako, që në përmbledhjen e saj të eseve mbi “Energjinë filmike” të viteve 1895-2001, hedh dritë mbi këtë periudhë të kinematografisë sonë, duke na sjellë informacionet e para, si dëshmi e kohës kur thotë se “ky film nuk del në publik, për arsyen e vetme që shqiptarët ta mbajnë mend gjithnjë udhëheqësin e tyre nëpërmjet kronikave të gjalla dhe të mos flasin për dhembje”.
Për autorët, ky film si duket ka mbetur një hije e zezë, e kaluar, që nuk shënon asgjë në memorien kinematografike. Për to, arsyeja e ndalimit të filmit ishte ardhja e “ustallarëve” të Komitetit të Partisë, të cilët, pasi u njohën me filmin, e kritikuan rëndë për nivelin e ulët artistik!? Të gjithë filmat dokumentarë të xhiruar gjatë vitit 1985 bazohen në këto kronika.
***
Në vitin 1985 fillojnë të xhirohen disa dokumentarë në kujtim të Enver Hoxhës, i cili vdes në 11 prill të atij viti. Kineastët shpërndahen në të gjitha rrethet e vendit për të portretizuar jetën e qyteteve të lidhura ngushtë me atë të njeriut që udhëhoqi jetën politike shqiptare për afro 50 vjet. Kështu viti ’85 dhe tri vite më pas, mbahet mend për fluksin e madh të prodhimit të dokumentarëve nga Kinostudio në kujtim të Enver Hoxhës. Kineastët marrin detyra për t’u shpërndarë në të gjitha rrethet e vendit “për të portretizuar jetën e qyteteve të lidhura ngushtë me atë të njeriut që udhëhoqi jetën politike shqiptare për afro 50 vjet”. Në karakter, studimi mbi makinerinë e ish-Kinostudios, që ngriti, propagandoi ideologjinë duke humbur çdo sens origjinaliteti, Lako, në esenë e saj “Në rrugët e reja të jetës – 1985”, thotë se janë “të gjithë filmat dokumentarë që zbulojnë gjithë këndvështrimin dhe problematikën e kinemasë shqiptare të pothuaj gjysmë shekulli”.
Skenaristja pasi zbulon këtë karizmatikë të kinematografisë shqiptare, thotë se ideologjia ka pasur po aq fuqishëm ndikimin e saj mbi filmin sa në çdo fushë tjetër të artit. Vizioni kinematografik tregon këtë. “Në rast se tashmë, pas kaq vitesh u hedh një sy këtyre dokumentareve, sheh fare mirë të përcaktuar gjithë problematikën që ka shprehur edhe kinematografia shqiptare gjatë gjithë kohës dhe të gjithë preokupimet shoqërore dhe politike, e cila në mënyrë indirekte ka shfrytëzuar gjithë lidhjet dhe porositë e Enver Hoxhës për çdo rreth të vendit”, veçojmë nga Lako në esenë e saj. Konkluzioni më “hipnotizues” është se, “nëpërmjet këtyre dokumentarëve, shihet në horizont i gjithë këndvështrimi pothuaj pesëdhjetëvjeçar, i cili është i njëjtë me vëmendjen që ka treguar Enver Hoxha ndaj problemeve të veçanta”.
Letërkëmbimi i Enverit me Marubin?!
Një pamje e qetë dokumentare e bregdetit të fut në meditime. Hije trishtimi dhe melankoli për njeriun kryesor të vendit që ka ikur. Ky është pasazhi i sintetizuar që thuhet për dokumentarin e xhiruar në Durrës: “Në udhët e reja të jetës”. “Për herë të parë, megjithëse tingëllon pak anekdotike, ndërgjegjja e shqiptarit duhet të pranojë meditimin dhe trishtimin, pasi njeriu kryesor është shuar ose ka ikur”, reflekton Lako mbi këtë imazh politik.
Ndërsa kamera kalon në uzinën e letrës, pastaj tregohet për letërkëmbimin e Enver Hoxhës me Marubin dhe më pas për inaugurimin e anijes “Kajo Karafili”.
Ky dokumentar, ashtu si dhe të tjerët, përmban disa vizita të Enver Hoxhës në rrethin e Durrësit në vite të ndryshme, vizitën e tij në shtëpinë e Vasil Laçit, ose takimin e tij me të shoqen e Adem Rekës, vizitën në amfiteatrin e Durrësit, takime pas tharjes së kënetës, fotografi me Shyqyri Kanaparin etj.
“Vetëm nga ky dokumentar mund të kujtosh disa tema kinematografike të trajtuara gjatë viteve, si në filmin artistik, si në filmin dokumentar”, jep mendimin e saj studimor Lako.
Për rrethin e Mirditës është xhiruar dokumentari “I juaji Enver”, i cili përmend disa figura të tjera të filmit artistik. Dokumentari “Me dritën e Enverit”, i xhiruar në Shkodër, na kujton, thotë Lako në ese, edhe njëherë vizitën e Enver Hoxhës në shkollën pedagogjike, Enver Hoxhën në Fushë-Shtua, një malësore flet me të, letrën që Enver Hoxha u dërgon kooperativistëve të Dajçit, Enver Hoxhën në festën e Reçit, “nga të cilat të kujtohen menjëherë disa filma nga jeta e fshatarëve të Veriut, por jo shumë të specifikuar”.
“I gdhendur në zemrat tona”, është dokumentari për rrethin e Korçës, ku tregohen vizitat e udhëheqësit në shtëpinë e Raqi Qirixhiut, aktorin Dhimitër Trajçe duke ujitur lulet. “Enver Hoxhën duke ecur nëpër pazarin e Korçës, një tjetër post artistik dhe historik, ku janë xhiruar disa filma artistikë shqiptarë”, citon Lako.
Në një dokumentar tjetër “Mes njerëzve të thjeshtë”, del kasollja e nënë Zyrasë, ku ka ndenjur Enver Hoxha. Ky dokumentar përfundon me fëmijë që luajnë të lumtur, që, sipas Lakos, kjo përbën një temë tjetër të kronikës dhe dokumentarit shqiptar.
Dokumentari mbi Gjirokastrën, vendlindjen e Enver Hoxhës, për kineasten sikur ka përgjegjësinë për të nxjerrë në pah pasardhësin e tij politik, Ramiz Alinë, në vizitën e tij në uzinën metalike. “Në këtë dokumentar fillojnë të përforcohen ca pauza lirike dhe shfaqen edhe të rinjtë që kalojnë mbrëmjen në bar lulishte”, spikat idenë Lako në ese.
Edhe pse i arratisur, Papavrami del para Enverit…
Në filmin mbi “Tiranën e kuqe të Enverit”, autorja e eseve thotë se shtrohen ato lloj tonalitetesh njerëzore, të cilat kanë filluar të fitojnë terren, si melankolia njerëzore dhe ndjenja e hollë e humbjes që fillon të përjetohet në film vetëm pas humbjes së udhëheqësit. Në një prej këtyre kronikave del një fëmijë, të cilit i ka vënë emrin E. H. “Shfaqet edhe kronika e xhiruar për violinistin e vogël Tedi Papavrami, që luan para Enver Hoxhës, pavarësisht se ai në vitin 1985 konsiderohej i arratisur. Jemi gjithsesi brenda vizioneve të jetës së Enver Hoxhës, dhe pavarësisht se nuk na vjen mirë, edhe kinematografia shqiptare nuk mund të shkëputet nga vizionet e përcaktuara, të cilat cungojnë të tërën”, shënon Lako.
“Me flamurin e Enverit” xhirimet shkojnë në Vlorë. Këtu shfaqet rruga nga ka kaluar E. H., stani ku ka pushuar. Sinkronia e tij në Kongresin e 5-të të Frontit Demokratik, Hysni Kapo. “Porti i ri i Vlorës, që thuhet se do të ngrihet në Zvërnec dhe që publiku shqiptar e dëgjon si projekt nga gazetat e vitit 2003, pasi kaq e fuqishme është gjurma e këndvështrimit të tij në jetën shqiptare”.
Është ironi e kohës, kur kineastët dalin me tituj të tjerë dokumentarësh të xhiruar pas vdekjes së Enver Hoxhës, nga viti 1985 në vitin 1986, këta tituj janë: “Dhimbje e thellë, betim i madh”; “Pionierët e Enverit”, “Gurëskalitësit” etj. Dokumentari që tregon lidhjet e Enver Hoxhës me Tepelenën titullohet “Besa besë me Enverin”, një tjetër “Mes jush”! Diku flitet për tërmetin që ka rënë në Tepelenë, tregon Lako, diku për takimin e plakut nga Proseku.
Sinjifikative del dokumentari i xhiruar në Lushnjë; “Tokë e re dhe njerëz të rinj”, që Lako sjell në mend menjëherë tematikën e filmit “Tokë e përgjakur” ose “Midis dy legjendave”. Në këtë dokumentar jepen kronikat e xhiruara nga takimi i Enver Hoxhës me pleqtë që marrin tokën në Gore. Jepet edhe kronika ku Enveri Hoxha puth dorën e Selvije Hoxhës.
Pasi kalojnë Pukën me filmin “Rrahin zemrat për Enverin”, ose “Bleron kjo lulja e Jonit”, figura e Enverit zbret në Sarandë dhe rrethinat e saj, deri në tarracat ku flet kryeagronomi, i cili sikur del nga ndonjë figurë tjetër e filmit artistik. “Ky dokumentar mbyllet me kronikën ku Enver Hoxha kërcen një valle popullore me fatosat”. Kështu, në mos në trajtime filmike, kalojmë në vendngjarje të filmave të ndryshëm shqiptarë, të cilët nuk mund t’i shpëtonin këtij fokusi të përgjithshëm, që i ka bërë shqiptarët ekspertë të zbulimit të të gjitha rrethanave të vendeve dhe politikave të ndryshme, kur trajtimet tematike marrin jetë nëpërmjet politikave të gjera kulturore ose shoqërore. Shembujt e këtyre dokumentarëve të xhiruar gjatë viteve 1985-’86, tregojnë një ndikim të plotë të shkaktuar mbi imazhin që ka mbizotëruar ekranin shqiptar, i cili ka krijuar tablonë e identitetit të një jete pothuaj 50-vjeçare”, kështu jep Lako një imazh grotesk të kësaj historie të kinematografisë. Me premierën e filmit artistik “Fushë e kuqe, fushë e blertë” e Gëzim Erebarës, në vitin 1985, Lako shënon se në këto vite, filmi dëshiron të ngulet në jetën urbane.
Lako: Identiteti 50-vjeçar i ekranit
“Kështu, në mos në trajtime filmike, kalojmë në vendngjarje të filmave të ndryshëm shqiptarë, të cilët nuk mund t’i shpëtonin këtij fokusi të përgjithshëm, që i ka bërë shqiptarët ekspertë të zbulimit të të gjitha rrethanave të vendeve dhe politikave të ndryshme, kur trajtimet tematike marrin jetë nëpërmjet politikave të gjera kulturore ose shoqërore. Shembujt e këtyre dokumentarëve të xhiruar gjatë viteve 1985-’86, tregojnë një ndikim të plotë të shkaktuar mbi imazhin që ka mbizotëruar ekranin shqiptar, i cili ka krijuar tablonë e identitetit të një jete pothuaj 50-vjeçare.
Këto imazhe kanë qenë pothuaj bota jonë publike dhe frymëmarrja jonë shoqërore dhe përshkëndimi i interesave të një pale shoqërore. Kjo tematikë jete ka qenë pothuaj globi ynë. Por filmat dokumentarë të xhiruar pas vdekjes së Enver Hoxhës, sjellin megjithatë për herë të parë nevojën dhe të drejtën për meditim, për ndjenjë dhe melodramatizëm, të cilat vijnë si një përvojë e re e humbjes ose qetësisë, humbje dhe qetësi, që më përpara ka qenë pothuajse e papranueshme ideo-emocionalisht”.
