Nga Rudina Xhunga
Ajo quhet Eli. Mund të ketë moshën time. Rrinte te xhamia, kur po kaloja me time bijë, të gjeja gjurmë të Vlorës së fëmijërisë, në ditët e fundit të ndërrimit të viteve. Ulur mbi portokalle të prishura, çorapet rrëzuar poshtë gjurit, fustani rozë, sipër një zhele, goja pa dhëmbë, e hapur sa gjithë buzëqeshja e saj e madhe, dhe në kokë, kapuçi i Babagjyshit. Ajo ishte Babagjyshja më e ëmbël që më kishin zënë sytë, qysh nga fëmijëria. E humbur në pavetëdijen e saj, nuk i kushtoi fare rëndësi lekëve që i lashë, kekut të sime bije, pyetjes sime; nëse mund ta fotografoja. Eli Babagjyshja, më ktheu në kohë. Atëherë, kur e vogël, gëzimin më të madh, ato ditë fundviti e kisha të shkoja dyqan më dyqan, me mamin, për të blerë portokalle, mollë, gjelin e Vitiriut. Ato dyqane të zbukuruara me pambuk, ishin mrekullia vete. Të gjithë të uronin, të puthnin në faqe, të dhuronin mandarina. Gastronomia, Vetëshërbimi, Merkatoja, ishin gjithë bota për mua. Merkatoja ishte një vend tërë shkëlqim, me ata lejlekë rreth shatërvanit, me plot gra të dashura, që shisnin gjithçka unë dija se ishte gjithçka. Tani Merkatoja e qytetit, është kazino “Admiral” dhe kam droje të hyj.
Pastaj, ajo rrugë që i bashkonte të gjitha, nga Komiteti, ku unë kisha shtëpinë, deri te Rruga e Re, ishte aq e organizuar dhe aq e madhe, plot njerëz që të flisnin, të gjithë gati për festë. Mezi prisja natën e fundit, atë kur shkonim te Sheshi i Flamurit, aty, te shatërvani me topa, që atë natë lëshonte ujin përpjetë. Aty ishte bredhi prej vërteti. Ai i Vitiriut. Gjithë topa dhe zbukurime festash. Aty vija, në 31, në darkë, me babin, pastaj me babin dhe motrat, çdo darkë të 31- shit, derisa ika nga qyteti, që nuk e zëvendësoi në zemrën time, as Tirana, që u bë qyteti, ku u rrita dhe solla në jetë time bijë. Sërish në festa, vij në Vlorë, mos gjej ndonjë gjurmë të asaj kohe, ku ende kthehem çdo natë në ëndrra. Kërkoj kopshtin, një shtëpi dykatëshe, e rrënuar, fshehur pas gropës së madhe, ku dikur ishte kinemaja. Aty kam parë gjithë filmat e parë. Tani qyteti nuk ka më kinema. Kërkoj shkollën “8 nëntori”, ku kam bërë tetëvjeçaren. E kanë zënë ca shtesa të shëmtuara, që i marrin frymën lagjes Vrenez, te vetmes rrugicë që kam bërë 8 vjet, çdo ditë dhe akoma e bëj, kur dua të eci në kujtime.
Aty ishte furra, dhe një tunel i vockël, nga ku duhej të dije të rrotulloje tavën, që të mund të hynte ajo dhe ti, diku, nga brenda pallatit më të madh të Vlorës, gjashtëkatëshit. Unë habitesha kur shikoja shoqet e mia që e dinin marifetin e tavës dhe tunelit. Më dukej si numër prestigjatorësh. Ende e ndjej aromën e shtëpisë së Evës, te gjashtëkatëshi. Ishte aroma e grave të huaja të atij pallati të çuditshëm. Jo aq për formën, si p.sh pallati te ‘Kapelja’, por për njerëzit që banonin aty.
Ishte shtëpia e teta Nepit, gjithë shkallë dhe dritare, që tani është rrëzuar nga pesha e viteve dhe nuk të çojnë këmbët të shkosh dhe të përballesh me mungesën e asaj që nuk është më.
Siç nuk është më as taksisti i qytetit, xhaxhi Mensuri, që i fliste sime mëje pse më mbante në krahë, kur kishte në bark motrën time.
Nuk janë më, as teta Agathia, teta Tome, teta Ulija, teta Sena, teta Melpoja, teta Uranija, shoqet e gjyshes sime, që dinin të bënin likotë më të mira në botë. Të gjitha me oborre plot lulebore, borzilok, fiq e kumbulla italiane, nga ato shtëpi, ku hyn e nuk del më kurrë. Kur shkoj në varreza, i takoj të gjithë, ata që njihja dhe doja. Tani nuk njoh më kënd në qytet. As njerëz, as lagje, as dyqane, as festa. Lagja ime e bukur, gjithë pemë dhe dasma në kopshte, është një grumbull pluhuri dhe zhurme kamionësh. Rruga e Komitetit deri në spital, nuk është më rrugë, po mbetje asfalti. Sazani, hoteli i hershëm, është një vendi i drekave mortore. Libraria e madhe, ëmbëltorja, janë zëvendësuar nga gomisteritë dhe tezgat. Lulishtja, ku rrinte gega, është, as vetë nuk e di çfarë është. Rruga që të çonte te deti, tani është një pellg pallatesh, ku nuk shikon dot det, por komshiun që gatuan në kuzhinë, kur hap dritaren e banjës. Qyteti erë portokalle është qyteti më i pisët i vendit. Plazhi i vjetër, me kabinat e vogla, aromë specash të mbushura, është vendstrehimi i të pastrehëve, qenve dhe varfërisë. Deti ku mësova të notoj, nuk e ka më plazhin e kingave, as shëtitoren ku përplaseshin valët, as statujat e bukura në trotuare, as shtëpinë e pionierit, ku mësoja me zor violinën, as dashurinë e njerëzve që më ka shoqëruar fëmijërinë.
Ndaj ndalova këmbët tek Eli me kapuç Babagjyshi dhe buzëqeshje sa Vlora. Se ishte vlonjatja e vetme që kisha parë të qeshte këto kohë. Që më ktheu në fëmijëri, kur merrja lodra, te festa e punës së mamit, dhe një mësues vishej si Babagjyshi. Eli ishte e vetmja lidhje me Vlorën që unë mbaj mend dhe Vlorën që nuk njoh më. Sepse ajo grua, që herë pas here e nxjerrin nga spitali, kishte gëzimin që nuk e ka asnjë fytyrë gri në qytet. Edhe pse pa dhëmbë, si vetë Vlora, nuk e kishte harruar festen e Babagjyshit. Ndaj e fotografova dhe e tregova. Si homazh të mallit tim, për Vitiriun vlonjat të fëmijërisë.
