Shqipëria, ku njerëzit burgoseshin pse dëgjonin “The Beatles”!

“Kulti i personalitetit përreth ‘udhëheqësit’ Enver Hoxha ka qenë i fortë, i kultivuar dhe i zbatuar mjeshtërisht. Ai ka qenë drita udhëzuese, ‘Big Brother’. E quanin ‘Xhaxhi Enver’. Njerëzit e konsideronin atë si figurë patriarkale, i cili, me diturinë dhe dashamirësinë e tij, do ta largonte Shqipërinë nga varfëria drejt modernizmit. Imazhi i tij ishte në secilin mur, fjalimet e tij citoheshin në çdo artikull dhe emri i tij ishte incizuar në male me kuptimin e plotë të fjalës.”

Pas rënies së komunizmit, si do ta përshkruanit tranzicionin e Shqipërisë nga një shoqëri krejtësisht e mbyllur në njëfarë demokracie të hapur?

“Ka qenë gjendje kaotike, ad hoc e me raste edhe e dhunshme – por edhe ka shkuar drejt një hapjeje më të gjerë. Sot Shqipëria është një vend shumë më i mirë ngase ka qenë më parë. Është vend, ku njerëzit, pak-a-shumë, mund të shprehin mendimet e tyre [dhe kanë] liri të besimit dhe liri të shprehjes. Nuk mund të krahasosh Shqipërinë e sotme me atë të epokës së komunizmit, por pas përjetimit të pothuajse pesë dekadash të diktaturës, demokracia është e vështirë të arrihet. Një nga gabimet e mëdha nga politika perëndimore ka qenë se kanë besuar se demokracia do të vinte me zgjedhje dhe me reforma në tregtinë e lirë. Dhe saktësisht në këtë pikë Shqipëria është një rast studimi, që dëshmon të kundërtën. Demokracia vjen nga institucionet dhe kultura demokratike. Dhe këto janë dy gjërat, që i mungojnë Shqipërisë.”

“SHBA-të kanë luajtur një rol të madh; është fuqia e jashtme më domethënëse deri më tani, që ka ndikuar në tranzicionin e Shqipërisë. Pas Luftës së Ftohtë, shqiptarët, duke refuzuar komunizmin, ndryshuan krahun dhe përqafuan SHBA-të. Gjëja më e rëndësishme e një lideri shqiptar është vizita në Shtëpinë e Bardhë. Është popullariteti më i madh, që mund ta fitoni kur të ktheheni në shtëpi. Kështu, marrëdhënia mes tyre është shumë e fortë, por roli i SHBA-ve në Shqipëri ka qenë i përzier. Një prej kritikave kyçe në librin tim është ajo se SHBA-të janë orientuar në liderë individualë në Shqipëri e jo në institucione. Veçanërisht në vitet e para, politika amerikane kishte mbështetur liderin e ri të ashtuquajtur demokratik, personin e quajtur Sali Berisha. Ai fliste anglishten, i thoshte gjërat e duhura në anglisht, ishte i përkushtuar për të shkatërruar trashëgiminë e komunizmit, ndërsa amerikanët e përkrahën atë 110 për qind. Por ky doli të ishte një person i keq, që nuk toleronte kritikat, i burgoste gazetarët, rrihte kundërshtarët politikë dhe mbante një kontroll të rreptë. SHBA-të mbyllën sytë karshi këtyre ngjarjeve asokohe, pasi që ishte personi i tyre. Kam intervistuar shumë zyrtarë amerikanë nga ajo kohë dhe më thoshin: ‘Çfarë prisni nga një vend, që po del nga diktatura?’ Mendoj se ky ka qenë një gabim i madh, sepse imazhi i SHBA-ve në Shqipëri ishte shumë i fuqishëm dhe kanë mundur edhe ta përkrahin Berishën, por edhe t’i caktojnë disa kufij të pushtetit të tij. SHBA-të nuk e bënë këtë dhe Shqipëria vuan edhe sot nga ai gabim.”

“Me gjasë, problemi më i madh i vetëm është mungesa e institucioneve – shtyllat e një shoqërie që ofron shërbime dhe i kontrollon e i balancon njëra-tjetrën. Është gjyqësia, media, policia dhe policia sekrete, që duhet të operojnë bazuar në ligjin e jo t’i shërbejnë pushtetit. Edhe sot Shqipëria vazhdon të jetë jashtëzakonisht e korruptuar, si në nivele të vogla ashtu edhe në ato të mëdhatë. Lidhjet në mes të biznesit dhe politikës janë ende të larta dhe kjo është një sfidë e madhe për vendin që të shkojë tutje e të anëtarësohet në Bashkimin Evropian.”

A ka diçka që do të donit që njerëzit të dinë për Shqipërinë, në përgjithësi?

“Kryesorja do të ishte ajo sesa e vështirë ka qenë historia e këtij vendi. Periudha komuniste është shenja më e fundit e zezë, por para asaj, vendi është përballur me vuajtje të tmerrshme të trashëgimisë së okupimit. Këta janë njerëz, që kanë pasur të kaluar të vështirë dhe sot po mundohen të zhvishen nga ajo e kaluar e trazuar. Kanë qenë në frigorifer të historisë për pesë dekada dhe ende janë duke u tharë.”