ILIR SECI
-Motivi i dashurise ne nje perle folklorike malesore…
Etnografet kanë theksuar se kënget folklorike kane qenë shumë të rëndësishme në menyren e jeteses së kulturave njerezore. Studimet e ketyre kengeve na ndihmojne për të parë rëndësinë e muzikës folklorike në traditat,ritualet, ceremonitë fetare, dhe vazhdimesine e jetes së këtyre kulturave.Keto këngë në dukje spontane ,qe emertohen ne te gjithe kulturat si “këngë popullore” perbejne nenshtresen nga erdhi edhe muzika e kultivuar.Sot këngëtarë shumë të njohur shkruajnë dhe këndojnë ate qe e kanë quajtur zakonisht këngë popullore, sepse forma dhe mendimi kanë ngjashmëri me ato nenshtresa qe vijne nga thellesite e shekujve. Tekstet e këngëve popullore tradicionale kane mberritur deri ne kohen modern pikerisht sepse percojnë karakteristikat universale te artit,temat e përjetshmeqe kane shoqeruar dhe shoqerojne njerezimin,dashuria, jeta, dhe vuajtja. Tipar themelor I këngës popullore eshte percjellja e ngjarjeve te vërteta për dëgjues që e perjetojne nje ngjarje qe ndodh ne kohen e tyre duke bere qe secili individ te identifikohet menjehere me mesazhet qe ka percuar kenga.Ndoshta ky identifikim personal e ka bërë këngën popullore të çdo vendi me rëndësi jetike.Kenget folklorike kane larmi te pamase temash nga kenget e trimerise,kurbetit,dashurise dhe secila nga keto tema te trajtuara ka karakteristikat e veta qe i dallon…te gjithe keto temea te marra se bashku deshmojne universin e pamate te pasurise shpirterore te popullit qe i krijoi!
Nder temat qe jane trajtuar ne kenget folklorike tema e Dashurise eshte ndoshta edhe me e perkora ne lirikat folklorike te Shqiperise se Veriut.Duke pasur parasysh kushtet shoqerore ne te cilat keto kenge u ngjizen rapsodi e ka ngritur deri ne perfeksion menyren e te shprehurit qe te thote sa me shume e te mos keqkuptohet!Ti kendohet Vashes qe i pelqen artistit,vajzes qe e ka shituar me bukurine e saj sot eshte e lehte por paramendoni kohen kur mbahej pushka krahut kur per nje shikim te pakontrolluar behej gjema!?Ishte nje censure e pashpallur dhe artisti duhej te ishte shume i kujdesshem e te nderthurte tekste me shume nenkuptime qe askush tjeter pos vajzaes se ciles i drejtohej kenga ta merrte vesh mesazhin!? Nga ana tjeter autori te ishte gjithmone i mbrojtur e te mos dilte hapur!Nga kjo lloj “censure” cdo varg kishte nentekste shume kuptimplote,ngjeshur me mesazhe e kode komunikimi te cilat ishin aq te arrira sa u mbijetuan shekujve e mberrine derine kohen tone.ka mundesi qe edhe artiste neper shekuj i ripunuan edhe i lemuan me shume duke i persosur deri ne perla…
Nje nga modelet me te arrira folklorike qe veshtire se mund te gjenden ne Folklor eshte kenga shume e njohur qe kendohet ne Malesite e Veriut,por edhe me gjere ne viset shqiptare Kenga: ”N’DRRAS TE VEKUT”…
“N’DRRAS TE VEKUT KUSH PO KJAN”…
“N’drras te vekut o kush po kjane
Kjane syzeza o per Jaran’
Dushk e bar o ne mal po i than
Nuk po e len veren me dale
S’po e len veren me dal sivjet
Per qat Djal o qe i ka vdeke
Per qat Djal o Djalo te ri
A e din Nane ne vorr ku e kan shti
N’vorre te reja ner ni Bli
A m’jep iz oj Nan t’shkoj e t’rri
Shkoj syzeza i ra permi
Cou shkodran o djal i ri
Ku e ke besen qe ma ke dhane
M’thojshe jam o trim azgan
Gjylja e topit s’mund me m’zan
Plumbi i pushkes shenj s’me ban
Kur ta ndiej thojshe zanin tand
Edhe i dekun n’vorr me kane
Menjeher’ ciko cohna n’kambe
Dhe e drrasa i gjuej menjane.
Qe ne vargun e pare kemi nje nentekst shume domethenes qe na shpalon dramaticitetin e Kenges,gjendja ne te cilen eshte thurur kenga…vasha eshte duke vajtuar “N’Drras te vekut”…Veku eshte Avlemendi,Tezgjahu,pra vajza eshte duke perfunduar pajen e nuserise…Ne traditen malesore dihet qe kur vajza ulej ne Vek,(Tezgjah,Avlemend) i kishte ditet e ndara dhe do shkonte te burri!Te kjo kenge vajza eshte duke vajtuar ndersa po pergatit Pajen?!…Pret te shkoje te Burri dhe ”Kjan syzezaper Jaran!”…Eshte vaji i nje vashe per te dashurin qe ka vdekur…Ndoshta Jarani,(I dashuri) ka vdekur pikerisht per te?!Sepse ne ate kohe kur eshte marre vesh lidhja e fshehur me nje djale ka kercitur pushka!Ky hamendesim e bene dhe me intrigues tekstin e kenges sepse me poshte vajza i kerkon “Ize”,(Leje),nenes se vet qe te shkoje deri te varri i djalit te ri te vdekur ne lule te moshes…Figuracioni qe e pershkruan dhimbjen e vajzes eshte brilant: ”Kjan syzeza o per jaran/Dushk e bar o ne mal po i than/Nuk po e len veren me dale!”…Aq e madhe eshte dhimbja e zemres se saj sa as Vera nuk guxon te dale ate vit!Nje asocim brilant me zemren e thyer te cilen e prêt zymtesia e nje martese kunder deshires!…Cdo varg i kesaj kenge eshte brilant …me tutje Vajza e pyet Nanen e vet se ku e ka varrin Djali i Ri: ”A e din nane ne vorr ku e kane shti/” dhe Nana ja kthen: ”N’Vorre te reja nen nji Bli”…Pra djali i ri eshte varrosur te Varret e Reja nje asocim me moshen e tij te keputur ne mes!Tjeter nentekst qe thekson moshen e tij eshte edhe vargu “N’Vorre te reja nen nji Bli”, druri i Blirit sic dihet lulezon ne Bjeshke menjehere sa shkrin bora,nje metafore e shperthimit te jetes!Por meqe Vasha me vajin e saj “Nuk po e len Veren me dale” atehere Blini ka vendose te ruaje varrin e djalit te ri…vazhdimi eshte prekes,vajza bie mbi varrin e te dashurit edhe i kujton premtimin e dhene se si ai i kishte premtuar se:” …”Gjylja e topit s’mund me m’zan/Plumbi ipushkes shenj s’me ban”…Ne vargun ku thuhet “Cohu shkodran o djal i ri” duhet te ndalemi e te kujtojme se ne viset shqiptare,ne Malesi e Kosove emri “Shkodran” ka qene kthyer ne cilesor,pra me tipare mbiemri pasi Shkodra kishte shume ze mbas trimerive te Dasho Shkrelit,Oso Kukes apo Kupe Danes dhe malesoret uronin ne ate kohe :”U rrit’tte e u bafte shkodran!”…Vazhdimi i kenges dhe mbyllja e saj artistikisht percjellin nje mesazh shume optimist,djali edhe pse i vdekur eshte gati te ngrihet kur ta degjoje zerin e saj :” Kur ta ndiej thojshe zanin tand/Edhe i dekun n’vorr me kane/Menjeher’ ciko cohna n’kambe/Dhe e drrasa i gjuej menjane!”…Pikerisht per kete tipar kenga edhe pse percjell nje mesazh shume te dhimbshem,tragjik ne fakt, nuk eshte Elegji!Ne gjithe rezonancen e saj kjo kenge asnjehere nuk percon deshperim qe mund te ishte i kuptueshem nga dhembja e madhe!Sepse ka brenda mesazhin e Pamundesise!Te gjithe ne e njohim ate ndjenje…ate regetime zemre per ate qe kemi dashur ne fshehtesi e qe ndoshta edhe nuk ja thame kurre por qe na ngrohu e na ngazelleu!Dashuria kur eshte e pamundur eshte edhe me pervelonjese!Prandaj edhe vaji i vajzes qe shkon te varri i te dashurit te vdekur nuk kthehet ne Elegji sepse e tille eshte jeta, te gjithe e kemi ne zemer nga nje varr te tille dashurie te pamundur,ndoshta nje regetime,nje shpresez,nje iluzion pak rendesi ka…
Ndersa per atmosferen muzikore te kenges ajo eshte nje mrekulli me vete…melodia qe ne fillimet e veta te jep pershtypjen e tringellimes se heshtur te lotit qe biembi Vek,(tezgjah),mbytur nga krakerrima e perplasjes se Vekut,(tezgjahut)…Eshte vaji i heshtur i zemres qe mbytet nga krakerrima e tezgjahut te jetes,vrazhdesise se saj!Duket sikur ato lote bien si nota muzikore drejt e ne pentagramet e shpirtit!…Atmosfera muzikore,ajo qe studiuesit e muzikes e quajne “Shtimung muzikor”,” (“Stimmung”), gjate gjithe kenges eshte atmosfere optimiste nuk bie ne zvargie zeri e vajtime deshperuese karakteristike per kenget orientale,rapsodi duket ka pase ne mendje tringellimat e krojeve,tringellimet e loteve te akullnajave qe shkriheshin ne Bjeshke!Ai ka marre per model gurgullimen e krojeve te Malsesise,melodine e parajste te rrjedhave te Valbones,te Cemit apo lumit te Shales…Kjo kenge shpeshhere eshte kenduar e percjelle vetem nga melodia e fletes,ne Malesi ka pase rapsode qe e krijonin melodine vetem me nje gjethe te njome ahu,deshmi kjo e nje sinkretizmi te plote me natyren…Vetem imazhi i nje djali te ri duke i rene fletes,(gjethes) ne nje Rudine bjeshke teksa shoqeron zerin engjellor te nje bareshe te re qe kendon permallshem “N’Drras te vekut…” mjafton per t’u kredhur ne nje bote enderrimesh,bote prej se ciles askush nuk do deshironte te dilte ndonjehere…
